I tēnei ngohe
I tēnei ngohe ka tuhi koe i tētahi ‘tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi’ hei whakaputa ki tētahi maheni. Ka whakaaturia mai ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te taiohi.
I tēnei ngohe ka tuhi koe i tētahi ‘tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi’ hei whakaputa ki tētahi maheni. Ka whakaaturia mai ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te taiohi.
Te horopaki
I tēnei ngohe ka tuhia e koe tētahi tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi. He kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, hei whakaputa ki tētahi maheni Māori, e whakaatu mai ana i ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te āheinga o te taiohi ki te eke panuku, ki te puta pai mai i ētahi panonitanga e whakaahuatia ana mā roto i ana rangitaki.
Ka aromatawaitia koe i runga anō i tō āheinga ki te āta huritao i ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, me te tohu mai i ētahi rautaki ki te whakakaha i te manawaroa o te kiripuaki matua i roto i te horopaki.
I tēnei ngohe ka tuhia e koe tētahi tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi. He kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, hei whakaputa ki tētahi maheni Māori, e whakaatu mai ana i ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te āheinga o te taiohi ki te eke panuku, ki te puta pai mai i ētahi panonitanga e whakaahuatia ana mā roto i ana rangitaki.
Ka aromatawaitia koe i runga anō i tō āheinga ki te āta huritao i ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, me te tohu mai i ētahi rautaki ki te whakakaha i te manawaroa o te kiripuaki matua i roto i te horopaki.
Hei Mahi
Tūmahi 1: Tuhia ngā rangitaki e whā
Tīpakohia tētahi horopaki, he kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, e pā ana ki ngā panonitanga i te oranga o tētahi kiripuaki taiohi. Mō ngā wiki e whā e whai ake nei, ka oti i a koe ētahi tuhinga rangitaki, kotahi tuhinga i ia wiki, mō aua panonitanga me ngā āhuatanga ka pā ki te oranga o tō kiripuaki. Ko te horopaki nei hei tīmatanga mō tō rangitaki, engari kei a koe te tikanga mō te waihanga i aua panonitanga.
He mea nui kia whai wāhi mai ki tō rangitaki ētahi panonitanga nui, kia pai ai tō ruku hōhonu i te take taiohi. Nā reira, me:
- Whakamārama ngā āhuatanga tūraru, ngā āhuatanga taumaru i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga i tana oranga.
- Kōrero mai mō ētahi rautaki ka taea e tō kiripuaki te whakamahi hei whakakaha, hei whakaū i ngā āhuatanga taumaru, ā, hei whakakore i ngā āhuatanga tūraru, kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga i tana oranga. Me whakamārama hoki ngā hononga o aua rautaki, tētahi ki tētahi.
I roto i ngā wiki e whā e whai ake nei, ka pohewa koe ko koe anō te kiripuaki matua o tō horopaki. Tuhia tō rangitaki mō ngā panonitanga e puta mai ana ki tō oranga. Kia nui ngā taipitopito kōrero, kia āhua tūturu hoki ia tuhinga rangitaki. Kōrerotia ngā piki me ngā heke o te wiki, ngā raru, ngā take, ngā mahi kura, ngā mahi kāinga, ngā hākinakina me ngā mahi a rēhia, kia tūturu ai te āhua. Me whai wāhi mai ētahi mahi e miramira nei i ētahi piki me ētahi heke o tō kiripuaki.
Titiro ki a Rauemi A, he rārangi kōrero mō ngā āhuatanga tūraru me ngā āhuatanga taumaru tērā pea ka whai wāhi mai ki ō tuhinga rangitaki.
Tūmahi 2
Whakamahia ō tuhinga rangitaki me ngā whakahokinga kōrero a ō hoa, a tō kaiako ki te whakawhanake i ngā mahi mō tēnei aromatawai. Ko tōna tikanga, i roto i tō horopaki, ka taea e koe te tautohu ngā āhuatanga tūraru e rua me ngā āhuatanga taumaru e rua.
Tuhia tō ruku hōhonu i te take taiohi. Kaua e wareware, he tuhinga mō ngā mahi me ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te puta pai, ki te rongoā i ngā panonitanga kua pā ki tōna oranga. Kia ea anō ēnei mea e whai ake nei:
- I roto i te whakatakinga, ka whakatakina tō kiripuaki matua me te horopaki i tīpakongia, ā, ka tautohua hoki ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o te kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, i roto i ngā wiki e whā kua hipa.
- Tīpakohia kia rua ngā āhuatanga taumaru, kia rua anō ngā āhuatanga tūraru.
- I roto i tō whakamārama, me whakaahua mai ia āhuatanga, me tana whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga.
- Tohua mai ētahi rautaki mō ia āhuatanga ka taea e tō kiripuaki te whakamahi kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu kia kaha ake ai tōna manawaroa. Honoa ō kōrero ki ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, mā te whakamārama me pēhea ēnei rautaki e whakakore ai i ngā mahi kino, e hāpai anō ai i ngā mahi pai.
- Whakamāramahia mai te hononga o ngā rautaki. He pēhea te hono o tēnā rautaki ki tēnā rautaki, ki te āwhina i tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu, ki te whakakaha ake i tōna manawaroa.
Tūmahi 1: Tuhia ngā rangitaki e whā
Tīpakohia tētahi horopaki, he kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, e pā ana ki ngā panonitanga i te oranga o tētahi kiripuaki taiohi. Mō ngā wiki e whā e whai ake nei, ka oti i a koe ētahi tuhinga rangitaki, kotahi tuhinga i ia wiki, mō aua panonitanga me ngā āhuatanga ka pā ki te oranga o tō kiripuaki. Ko te horopaki nei hei tīmatanga mō tō rangitaki, engari kei a koe te tikanga mō te waihanga i aua panonitanga.
He mea nui kia whai wāhi mai ki tō rangitaki ētahi panonitanga nui, kia pai ai tō ruku hōhonu i te take taiohi. Nā reira, me:
- Whakamārama ngā āhuatanga tūraru, ngā āhuatanga taumaru i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga i tana oranga.
- Kōrero mai mō ētahi rautaki ka taea e tō kiripuaki te whakamahi hei whakakaha, hei whakaū i ngā āhuatanga taumaru, ā, hei whakakore i ngā āhuatanga tūraru, kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga i tana oranga. Me whakamārama hoki ngā hononga o aua rautaki, tētahi ki tētahi.
I roto i ngā wiki e whā e whai ake nei, ka pohewa koe ko koe anō te kiripuaki matua o tō horopaki. Tuhia tō rangitaki mō ngā panonitanga e puta mai ana ki tō oranga. Kia nui ngā taipitopito kōrero, kia āhua tūturu hoki ia tuhinga rangitaki. Kōrerotia ngā piki me ngā heke o te wiki, ngā raru, ngā take, ngā mahi kura, ngā mahi kāinga, ngā hākinakina me ngā mahi a rēhia, kia tūturu ai te āhua. Me whai wāhi mai ētahi mahi e miramira nei i ētahi piki me ētahi heke o tō kiripuaki.
Titiro ki a Rauemi A, he rārangi kōrero mō ngā āhuatanga tūraru me ngā āhuatanga taumaru tērā pea ka whai wāhi mai ki ō tuhinga rangitaki.
Tūmahi 2
Whakamahia ō tuhinga rangitaki me ngā whakahokinga kōrero a ō hoa, a tō kaiako ki te whakawhanake i ngā mahi mō tēnei aromatawai. Ko tōna tikanga, i roto i tō horopaki, ka taea e koe te tautohu ngā āhuatanga tūraru e rua me ngā āhuatanga taumaru e rua.
Tuhia tō ruku hōhonu i te take taiohi. Kaua e wareware, he tuhinga mō ngā mahi me ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te puta pai, ki te rongoā i ngā panonitanga kua pā ki tōna oranga. Kia ea anō ēnei mea e whai ake nei:
- I roto i te whakatakinga, ka whakatakina tō kiripuaki matua me te horopaki i tīpakongia, ā, ka tautohua hoki ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o te kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, i roto i ngā wiki e whā kua hipa.
- Tīpakohia kia rua ngā āhuatanga taumaru, kia rua anō ngā āhuatanga tūraru.
- I roto i tō whakamārama, me whakaahua mai ia āhuatanga, me tana whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga.
- Tohua mai ētahi rautaki mō ia āhuatanga ka taea e tō kiripuaki te whakamahi kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu kia kaha ake ai tōna manawaroa. Honoa ō kōrero ki ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, mā te whakamārama me pēhea ēnei rautaki e whakakore ai i ngā mahi kino, e hāpai anō ai i ngā mahi pai.
- Whakamāramahia mai te hononga o ngā rautaki. He pēhea te hono o tēnā rautaki ki tēnā rautaki, ki te āwhina i tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu, ki te whakakaha ake i tōna manawaroa.
Ngā mahi hei tāpae
He tuhinga, kia kotahi, kia rua rānei ngā whārangi te nui. Kia kaua e iti ake i ngā taha e rua o te whārangi kotahi te roa.
He tuhinga, kia kotahi, kia rua rānei ngā whārangi te nui. Kia kaua e iti ake i ngā taha e rua o te whārangi kotahi te roa.
Rauemi
Rauemi Tautoko A
Te Manawaroa
He pūkenga āhua ōrite te manawaroa, me te aumangea. Ko te aumangea, ko te āheinga ki te hoki mai, ki te ū tonu mai whai muri i ētahi raru, i ētahi uauatanga, kia eke panuku tonu, heoi ko te manawaroa, ko te ū tonu ki te pae tawhiti, kia kaua e tuohu noa, e mate wheke.
Ētahi Āhuatanga Tūraru
Ko tā ngā āhuatanga tūraru, he whakawhānui, he whakarahi ake i ngā uauatanga e ora ai te tangata, ā, ka heke te hauora. Anei ētahi o ngā āhuatanga tūraru e whakararu nei i te tupu o te manawaroa:
- whanonga tūhourangi - anti-social behaviour
- kōtonga - depression
- kiritau ngoikore - low self-esteem
- pūkenga pāpori ngoikore - poor social skills
- ngā raru ki te kura, te tamō - difficulty at school, truancy
- ngā raru whanaungatanga - experiencing conflict or relationship difficulties at home, at school or with friends
- pōhara - low family income
- pūkatokato - loss and grief
- rangirua ki anamata - fear of uncertainty about the future
- ngā whakaaro kino ki te tinana - issues with body image
- te kimi i tōu anō tuakiri - search for own identity
- te rongo wheako, te kite wheako i te tūkinotanga - being exposed to or witnessing violence
- te rongo wheako, te kite wheako i te whakatoihara - experiencing discrimination or racism
Ētahi Āhuatanga Taumaru
Ko tā ngā āhuatanga taumaru, he āta hāpai i te hauora, i te noho ora. Anei ētahi āhuatanga ka whakakaha i te manawaroa:
- he whatunga pāpori - having a large social support network
- he ngākau rorotu - having optimism, aspirations, hopes and plans for the future, and faith that life has meaning
- he hoa pūmau - having at least one close friend
- te tautoko a ngā mātua - having at least one supportive parent who shows warmth and caring, who sets clear limits and expectations
- he mahi runaruna - having many personal interests and hobbies that are valued and recognised by others
- te noho haumaru - living in a safe and supportive neighbourhood
- te ahurea - feeling connected to the community and one’s culture
- ngā pūkenga whakaoti rapanga - having thinking skills for problem-solving and decision-making
- te āheinga ki te kite i te tirohanga a tētahi atu - being able to see things from other people’s perspectives
- he āhuru mōwai te kāinga me te kura - positive school and home environment
- ngā tauira pai - seeing positive modelling of resilience in people around you.
Puna: (he mea huri) The Youth Development Strategy Aotearoa (Ministry of Youth Affairs, 2002) and The Curriculum in Action: Making Meaning, Making a Difference (Ministry of Education, 2004).
Rauemi Tautoko A
Te Manawaroa
He pūkenga āhua ōrite te manawaroa, me te aumangea. Ko te aumangea, ko te āheinga ki te hoki mai, ki te ū tonu mai whai muri i ētahi raru, i ētahi uauatanga, kia eke panuku tonu, heoi ko te manawaroa, ko te ū tonu ki te pae tawhiti, kia kaua e tuohu noa, e mate wheke.
Ētahi Āhuatanga Tūraru
Ko tā ngā āhuatanga tūraru, he whakawhānui, he whakarahi ake i ngā uauatanga e ora ai te tangata, ā, ka heke te hauora. Anei ētahi o ngā āhuatanga tūraru e whakararu nei i te tupu o te manawaroa:
- whanonga tūhourangi - anti-social behaviour
- kōtonga - depression
- kiritau ngoikore - low self-esteem
- pūkenga pāpori ngoikore - poor social skills
- ngā raru ki te kura, te tamō - difficulty at school, truancy
- ngā raru whanaungatanga - experiencing conflict or relationship difficulties at home, at school or with friends
- pōhara - low family income
- pūkatokato - loss and grief
- rangirua ki anamata - fear of uncertainty about the future
- ngā whakaaro kino ki te tinana - issues with body image
- te kimi i tōu anō tuakiri - search for own identity
- te rongo wheako, te kite wheako i te tūkinotanga - being exposed to or witnessing violence
- te rongo wheako, te kite wheako i te whakatoihara - experiencing discrimination or racism
Ētahi Āhuatanga Taumaru
Ko tā ngā āhuatanga taumaru, he āta hāpai i te hauora, i te noho ora. Anei ētahi āhuatanga ka whakakaha i te manawaroa:
- he whatunga pāpori - having a large social support network
- he ngākau rorotu - having optimism, aspirations, hopes and plans for the future, and faith that life has meaning
- he hoa pūmau - having at least one close friend
- te tautoko a ngā mātua - having at least one supportive parent who shows warmth and caring, who sets clear limits and expectations
- he mahi runaruna - having many personal interests and hobbies that are valued and recognised by others
- te noho haumaru - living in a safe and supportive neighbourhood
- te ahurea - feeling connected to the community and one’s culture
- ngā pūkenga whakaoti rapanga - having thinking skills for problem-solving and decision-making
- te āheinga ki te kite i te tirohanga a tētahi atu - being able to see things from other people’s perspectives
- he āhuru mōwai te kāinga me te kura - positive school and home environment
- ngā tauira pai - seeing positive modelling of resilience in people around you.
Puna: (he mea huri) The Youth Development Strategy Aotearoa (Ministry of Youth Affairs, 2002) and The Curriculum in Action: Making Meaning, Making a Difference (Ministry of Education, 2004).
Kuputaka
|
āhuatanga taumaru |
protective factors |
|
āhuatanga tūraru |
risk factors |
|
eke panuku |
overcome |
|
maheni |
magazine |
|
miramira |
highlight |
|
pohewa |
imagine |
|
rangitaki |
blog |
|
tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi |
teen-centred think piece |
|
āhuatanga taumaru |
protective factors |
|
āhuatanga tūraru |
risk factors |
|
eke panuku |
overcome |
|
maheni |
magazine |
|
miramira |
highlight |
|
pohewa |
imagine |
|
rangitaki |
blog |
|
tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi |
teen-centred think piece |
Hei Mahi
Tūmahi 1: Tuhia ngā rangitaki e whā
Tīpakohia tētahi horopaki, he kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, e pā ana ki ngā panonitanga i te oranga o tētahi kiripuaki taiohi. Mō ngā wiki e whā e whai ake nei, ka oti i a koe ētahi tuhinga rangitaki, kotahi tuhinga i ia wiki, mō aua panonitanga me ngā āhuatanga ka pā ki te oranga o tō kiripuaki. Ko te horopaki nei hei tīmatanga mō tō rangitaki, engari kei a koe te tikanga mō te waihanga i aua panonitanga.
He mea nui kia whai wāhi mai ki tō rangitaki ētahi panonitanga nui, kia pai ai tō ruku hōhonu i te take taiohi. Nā reira, me:
- Whakamārama ngā āhuatanga tūraru, ngā āhuatanga taumaru i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga i tana oranga.
- Kōrero mai mō ētahi rautaki ka taea e tō kiripuaki te whakamahi hei whakakaha, hei whakaū i ngā āhuatanga taumaru, ā, hei whakakore i ngā āhuatanga tūraru, kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga i tana oranga. Me whakamārama hoki ngā hononga o aua rautaki, tētahi ki tētahi.
I roto i ngā wiki e whā e whai ake nei, ka pohewa koe ko koe anō te kiripuaki matua o tō horopaki. Tuhia tō rangitaki mō ngā panonitanga e puta mai ana ki tō oranga. Kia nui ngā taipitopito kōrero, kia āhua tūturu hoki ia tuhinga rangitaki. Kōrerotia ngā piki me ngā heke o te wiki, ngā raru, ngā take, ngā mahi kura, ngā mahi kāinga, ngā hākinakina me ngā mahi a rēhia, kia tūturu ai te āhua. Me whai wāhi mai ētahi mahi e miramira nei i ētahi piki me ētahi heke o tō kiripuaki.
Titiro ki a Rauemi A, he rārangi kōrero mō ngā āhuatanga tūraru me ngā āhuatanga taumaru tērā pea ka whai wāhi mai ki ō tuhinga rangitaki.
Tūmahi 2
Whakamahia ō tuhinga rangitaki me ngā whakahokinga kōrero a ō hoa, a tō kaiako ki te whakawhanake i ngā mahi mō tēnei aromatawai. Ko tōna tikanga, i roto i tō horopaki, ka taea e koe te tautohu ngā āhuatanga tūraru e rua me ngā āhuatanga taumaru e rua.
Tuhia tō ruku hōhonu i te take taiohi. Kaua e wareware, he tuhinga mō ngā mahi me ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te puta pai, ki te rongoā i ngā panonitanga kua pā ki tōna oranga. Kia ea anō ēnei mea e whai ake nei:
- I roto i te whakatakinga, ka whakatakina tō kiripuaki matua me te horopaki i tīpakongia, ā, ka tautohua hoki ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o te kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, i roto i ngā wiki e whā kua hipa.
- Tīpakohia kia rua ngā āhuatanga taumaru, kia rua anō ngā āhuatanga tūraru.
- I roto i tō whakamārama, me whakaahua mai ia āhuatanga, me tana whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga.
- Tohua mai ētahi rautaki mō ia āhuatanga ka taea e tō kiripuaki te whakamahi kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu kia kaha ake ai tōna manawaroa. Honoa ō kōrero ki ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, mā te whakamārama me pēhea ēnei rautaki e whakakore ai i ngā mahi kino, e hāpai anō ai i ngā mahi pai.
- Whakamāramahia mai te hononga o ngā rautaki. He pēhea te hono o tēnā rautaki ki tēnā rautaki, ki te āwhina i tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu, ki te whakakaha ake i tōna manawaroa.
Tūmahi 1: Tuhia ngā rangitaki e whā
Tīpakohia tētahi horopaki, he kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, e pā ana ki ngā panonitanga i te oranga o tētahi kiripuaki taiohi. Mō ngā wiki e whā e whai ake nei, ka oti i a koe ētahi tuhinga rangitaki, kotahi tuhinga i ia wiki, mō aua panonitanga me ngā āhuatanga ka pā ki te oranga o tō kiripuaki. Ko te horopaki nei hei tīmatanga mō tō rangitaki, engari kei a koe te tikanga mō te waihanga i aua panonitanga.
He mea nui kia whai wāhi mai ki tō rangitaki ētahi panonitanga nui, kia pai ai tō ruku hōhonu i te take taiohi. Nā reira, me:
- Whakamārama ngā āhuatanga tūraru, ngā āhuatanga taumaru i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga i tana oranga.
- Kōrero mai mō ētahi rautaki ka taea e tō kiripuaki te whakamahi hei whakakaha, hei whakaū i ngā āhuatanga taumaru, ā, hei whakakore i ngā āhuatanga tūraru, kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga i tana oranga. Me whakamārama hoki ngā hononga o aua rautaki, tētahi ki tētahi.
I roto i ngā wiki e whā e whai ake nei, ka pohewa koe ko koe anō te kiripuaki matua o tō horopaki. Tuhia tō rangitaki mō ngā panonitanga e puta mai ana ki tō oranga. Kia nui ngā taipitopito kōrero, kia āhua tūturu hoki ia tuhinga rangitaki. Kōrerotia ngā piki me ngā heke o te wiki, ngā raru, ngā take, ngā mahi kura, ngā mahi kāinga, ngā hākinakina me ngā mahi a rēhia, kia tūturu ai te āhua. Me whai wāhi mai ētahi mahi e miramira nei i ētahi piki me ētahi heke o tō kiripuaki.
Titiro ki a Rauemi A, he rārangi kōrero mō ngā āhuatanga tūraru me ngā āhuatanga taumaru tērā pea ka whai wāhi mai ki ō tuhinga rangitaki.
Tūmahi 2
Whakamahia ō tuhinga rangitaki me ngā whakahokinga kōrero a ō hoa, a tō kaiako ki te whakawhanake i ngā mahi mō tēnei aromatawai. Ko tōna tikanga, i roto i tō horopaki, ka taea e koe te tautohu ngā āhuatanga tūraru e rua me ngā āhuatanga taumaru e rua.
Tuhia tō ruku hōhonu i te take taiohi. Kaua e wareware, he tuhinga mō ngā mahi me ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te puta pai, ki te rongoā i ngā panonitanga kua pā ki tōna oranga. Kia ea anō ēnei mea e whai ake nei:
- I roto i te whakatakinga, ka whakatakina tō kiripuaki matua me te horopaki i tīpakongia, ā, ka tautohua hoki ngā āhuatanga i whakaaweawe i te āheinga o te kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, i roto i ngā wiki e whā kua hipa.
- Tīpakohia kia rua ngā āhuatanga taumaru, kia rua anō ngā āhuatanga tūraru.
- I roto i tō whakamārama, me whakaahua mai ia āhuatanga, me tana whakaaweawe i te āheinga o tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga.
- Tohua mai ētahi rautaki mō ia āhuatanga ka taea e tō kiripuaki te whakamahi kia eke panuku ai ia i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu kia kaha ake ai tōna manawaroa. Honoa ō kōrero ki ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, mā te whakamārama me pēhea ēnei rautaki e whakakore ai i ngā mahi kino, e hāpai anō ai i ngā mahi pai.
- Whakamāramahia mai te hononga o ngā rautaki. He pēhea te hono o tēnā rautaki ki tēnā rautaki, ki te āwhina i tō kiripuaki ki te eke panuku, ki te rongoā i ngā panonitanga o tana oranga, ka mutu, ki te whakakaha ake i tōna manawaroa.
I tēnei ngohe
I tēnei ngohe ka tuhi koe i tētahi ‘tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi’ hei whakaputa ki tētahi maheni. Ka whakaaturia mai ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te taiohi.
I tēnei ngohe ka tuhi koe i tētahi ‘tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi’ hei whakaputa ki tētahi maheni. Ka whakaaturia mai ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te taiohi.
Kuputaka
|
āhuatanga taumaru |
protective factors |
|
āhuatanga tūraru |
risk factors |
|
eke panuku |
overcome |
|
maheni |
magazine |
|
miramira |
highlight |
|
pohewa |
imagine |
|
rangitaki |
blog |
|
tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi |
teen-centred think piece |
|
āhuatanga taumaru |
protective factors |
|
āhuatanga tūraru |
risk factors |
|
eke panuku |
overcome |
|
maheni |
magazine |
|
miramira |
highlight |
|
pohewa |
imagine |
|
rangitaki |
blog |
|
tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi |
teen-centred think piece |
Ngā mahi hei tāpae
He tuhinga, kia kotahi, kia rua rānei ngā whārangi te nui. Kia kaua e iti ake i ngā taha e rua o te whārangi kotahi te roa.
He tuhinga, kia kotahi, kia rua rānei ngā whārangi te nui. Kia kaua e iti ake i ngā taha e rua o te whārangi kotahi te roa.
Rauemi
Rauemi Tautoko A
Te Manawaroa
He pūkenga āhua ōrite te manawaroa, me te aumangea. Ko te aumangea, ko te āheinga ki te hoki mai, ki te ū tonu mai whai muri i ētahi raru, i ētahi uauatanga, kia eke panuku tonu, heoi ko te manawaroa, ko te ū tonu ki te pae tawhiti, kia kaua e tuohu noa, e mate wheke.
Ētahi Āhuatanga Tūraru
Ko tā ngā āhuatanga tūraru, he whakawhānui, he whakarahi ake i ngā uauatanga e ora ai te tangata, ā, ka heke te hauora. Anei ētahi o ngā āhuatanga tūraru e whakararu nei i te tupu o te manawaroa:
- whanonga tūhourangi - anti-social behaviour
- kōtonga - depression
- kiritau ngoikore - low self-esteem
- pūkenga pāpori ngoikore - poor social skills
- ngā raru ki te kura, te tamō - difficulty at school, truancy
- ngā raru whanaungatanga - experiencing conflict or relationship difficulties at home, at school or with friends
- pōhara - low family income
- pūkatokato - loss and grief
- rangirua ki anamata - fear of uncertainty about the future
- ngā whakaaro kino ki te tinana - issues with body image
- te kimi i tōu anō tuakiri - search for own identity
- te rongo wheako, te kite wheako i te tūkinotanga - being exposed to or witnessing violence
- te rongo wheako, te kite wheako i te whakatoihara - experiencing discrimination or racism
Ētahi Āhuatanga Taumaru
Ko tā ngā āhuatanga taumaru, he āta hāpai i te hauora, i te noho ora. Anei ētahi āhuatanga ka whakakaha i te manawaroa:
- he whatunga pāpori - having a large social support network
- he ngākau rorotu - having optimism, aspirations, hopes and plans for the future, and faith that life has meaning
- he hoa pūmau - having at least one close friend
- te tautoko a ngā mātua - having at least one supportive parent who shows warmth and caring, who sets clear limits and expectations
- he mahi runaruna - having many personal interests and hobbies that are valued and recognised by others
- te noho haumaru - living in a safe and supportive neighbourhood
- te ahurea - feeling connected to the community and one’s culture
- ngā pūkenga whakaoti rapanga - having thinking skills for problem-solving and decision-making
- te āheinga ki te kite i te tirohanga a tētahi atu - being able to see things from other people’s perspectives
- he āhuru mōwai te kāinga me te kura - positive school and home environment
- ngā tauira pai - seeing positive modelling of resilience in people around you.
Puna: (he mea huri) The Youth Development Strategy Aotearoa (Ministry of Youth Affairs, 2002) and The Curriculum in Action: Making Meaning, Making a Difference (Ministry of Education, 2004).
Rauemi Tautoko A
Te Manawaroa
He pūkenga āhua ōrite te manawaroa, me te aumangea. Ko te aumangea, ko te āheinga ki te hoki mai, ki te ū tonu mai whai muri i ētahi raru, i ētahi uauatanga, kia eke panuku tonu, heoi ko te manawaroa, ko te ū tonu ki te pae tawhiti, kia kaua e tuohu noa, e mate wheke.
Ētahi Āhuatanga Tūraru
Ko tā ngā āhuatanga tūraru, he whakawhānui, he whakarahi ake i ngā uauatanga e ora ai te tangata, ā, ka heke te hauora. Anei ētahi o ngā āhuatanga tūraru e whakararu nei i te tupu o te manawaroa:
- whanonga tūhourangi - anti-social behaviour
- kōtonga - depression
- kiritau ngoikore - low self-esteem
- pūkenga pāpori ngoikore - poor social skills
- ngā raru ki te kura, te tamō - difficulty at school, truancy
- ngā raru whanaungatanga - experiencing conflict or relationship difficulties at home, at school or with friends
- pōhara - low family income
- pūkatokato - loss and grief
- rangirua ki anamata - fear of uncertainty about the future
- ngā whakaaro kino ki te tinana - issues with body image
- te kimi i tōu anō tuakiri - search for own identity
- te rongo wheako, te kite wheako i te tūkinotanga - being exposed to or witnessing violence
- te rongo wheako, te kite wheako i te whakatoihara - experiencing discrimination or racism
Ētahi Āhuatanga Taumaru
Ko tā ngā āhuatanga taumaru, he āta hāpai i te hauora, i te noho ora. Anei ētahi āhuatanga ka whakakaha i te manawaroa:
- he whatunga pāpori - having a large social support network
- he ngākau rorotu - having optimism, aspirations, hopes and plans for the future, and faith that life has meaning
- he hoa pūmau - having at least one close friend
- te tautoko a ngā mātua - having at least one supportive parent who shows warmth and caring, who sets clear limits and expectations
- he mahi runaruna - having many personal interests and hobbies that are valued and recognised by others
- te noho haumaru - living in a safe and supportive neighbourhood
- te ahurea - feeling connected to the community and one’s culture
- ngā pūkenga whakaoti rapanga - having thinking skills for problem-solving and decision-making
- te āheinga ki te kite i te tirohanga a tētahi atu - being able to see things from other people’s perspectives
- he āhuru mōwai te kāinga me te kura - positive school and home environment
- ngā tauira pai - seeing positive modelling of resilience in people around you.
Puna: (he mea huri) The Youth Development Strategy Aotearoa (Ministry of Youth Affairs, 2002) and The Curriculum in Action: Making Meaning, Making a Difference (Ministry of Education, 2004).
Te horopaki
I tēnei ngohe ka tuhia e koe tētahi tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi. He kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, hei whakaputa ki tētahi maheni Māori, e whakaatu mai ana i ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te āheinga o te taiohi ki te eke panuku, ki te puta pai mai i ētahi panonitanga e whakaahuatia ana mā roto i ana rangitaki.
Ka aromatawaitia koe i runga anō i tō āheinga ki te āta huritao i ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, me te tohu mai i ētahi rautaki ki te whakakaha i te manawaroa o te kiripuaki matua i roto i te horopaki.
I tēnei ngohe ka tuhia e koe tētahi tuhinga ruku hōhonu i te take taiohi. He kōrero tūturu, he kōrero paki rānei, hei whakaputa ki tētahi maheni Māori, e whakaatu mai ana i ngā āhuatanga e whakaaweawe nei i te āheinga o te taiohi ki te eke panuku, ki te puta pai mai i ētahi panonitanga e whakaahuatia ana mā roto i ana rangitaki.
Ka aromatawaitia koe i runga anō i tō āheinga ki te āta huritao i ngā āhuatanga taumaru me ngā āhuatanga tūraru, me te tohu mai i ētahi rautaki ki te whakakaha i te manawaroa o te kiripuaki matua i roto i te horopaki.