He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki. Ka pōhiritia ngā ākonga e tēnei Paerewa Paetae ki te whai wāhi atu ki tētahi tūmomo kotahi nō tētahi pekanga o Te Ao Haka, me te tō mai i ngā kāhua motuhake, i te whāinga, me te tikanga ahurea kei roto i ia momo. Ehara i te mea e aro noa ana te whakaaturanga ki te aratuku whāiti — e aro hoki ana ki te awenga, ki te hononga, me te āhei ki te whakawhiti i te kaupapa, kia rangatira.  

Ka aro ngā akoranga ki te ara e whakaaturia ai te whai wāhitanga, te kāhua, me te whakapuakanga mā roto mai i te whakaaturanga, ina koa, mā roto i ngā nekehanga, i te reo, me ngā kupu e miramira ana i ngā āhuatanga matua o Te Ao Haka. Ka whakaata tēnei i ngā uarā me ngā pūnaha mātauranga e noho ana hei tūāpapa mō te pekanga. Ka tūhura ngā ākonga i te ara e whakaaturia ai e ia pekanga ngā āhuatanga motuhake, ā, mā roto mai i te āta whakaatu i ērā i tētahi pekanga e kitea ai te hōhonutanga o te māramatanga ki ōna tikanga. Ka tautoko tēnei Paerewa Paetae i te hīkoinga whānui o te māia ahurea me te kauanuanu o te whai wāhi atu ki ngā tikanga e whakaahuatia nei i Te Ao Haka. 

Te whāinga o te Paerewa Paetae

Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae, ko te whakaatu a te ākonga i ana pūkenga whakaaturanga — he wāhanga hirahira nō Te Ao Haka, nō te toi whakaari Māori.  

Ka whakaatu ngā ākonga i tō rātou kaha ki te whakaatu i te katoa tētahi tūmomo nō tētahi pekanga o Te Ao Haka. E miramiratia ana te katoa o te whakaaturanga — me mātua whakaatu ngā ākonga i te tūmomo mai i te tīmatatanga ki te mutunga, e whakaaturia ai te mōhitanga ki tōna hanga, ki tōna rere, me ōna āhuatanga kāhua.  

Ka koke ana ngā ākonga, me mātua whakaatu rātou e hōhonu haere ana ō rātou māramatanga ki te whakaaturanga i Te Ao Haka — te koke mai i ngā pūkenga whāiti e noho nei hei tūāpapa, tae noa atu ki ngā whakapuakanga e hōhonu ana, e motuhenga ana, e māia ana hoki. Kāore ngā whakaaturanga, e ai ki te Paerewa Paetae, e herea noa ana ki ngā kaupapa whāiti. He āhuatanga whakapuaki, whakawhiti kōrero, e kaha hoki nei te tūhonoa ki te tuakiritanga. Ka akiakitia tā ngā ākonga whai wāhi atu ki te kaupapa o te tūmomo, ki te whakatinana i ōna whāinga, me te tūhonohono ki te minenga kia hāngai ai ki te kāhua motuhake o te pekanga. Ka whai wāhi ki tēnei ko ngā rerekētanga ā-iwi, ā-hapū, ā-rohe rānei, mēnā e hāngai ana, ā, ka tautokona te pono o te whakaaturanga ki te ahurea.  

Ko tētahi āhuatanga matua o te aromatawai, ko te rite tonu o te whai wāhi atu. Ahakoa ka rerekē pea tēnei i runga i te āhua o te tūmomo, ka whakaaturia mā roto mai i te rite tonu o te ngao, i te mārama o ngā reo, i te neke tahi, me te rere i ngā mahi ā-ringa puta noa i te whakaaturanga. Mā ēnei huānga e rangona ai te aronga me te ū, me te whai wāhi atu ki te pānga whānui o te tūmomo.

Ahakoa ka aro te Paerewa Paetae nei ki te whakaaturanga o tētahi tūmomo, ka noho ia hei wāhanga ki te hōtaka whakaako me te ako whānui e whakatakoto nei i te ara wātea mō ngā ākonga ki te tūhura i ngā pekanga whānui i roto i Te Ao haka. Mā te whānui ake o te huranga e tautokona ai tā te ākonga mārama ki ngā rerekētanga ā-kāhua, e hōhonu ake ai hoki tō rātou hononga ki ngā tūāpapa ahurea o tēnā, o tēnā pekanga.  

Te whakatau tika

Ka aro tēnei Paerewa Paetae ki te pai o tā te ākonga whakaaturanga, whakawhiti kōrero, me te whakapuaki i tētahi tūmomo katoa i tētahi pekanga o Te Ao Haka. Ka whakaatu te ākonga i te whanaketanga o tōna mātau puta noa i ēnei āhuatanga, ā, he wā ōna ka rerekē te kounga o te whakaaturanga, engari ka tutuki tonu ngā whāinga o te paerewa.  

I tēnei Paerewa Paetae, me mātua whakaatu ngā ākonga i tētahi tūmomo nō roto mai i tētahi pekanga, mai i te tīmatatanga ki te mutunga. Me tutuki katoa, me taea hoki te tūmomo te āhukahukatia, ā, me kuhu ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ki ōna nekehanga, ki ōna reo, ki ōna kupu hoki, puta noa. Ahakoa e whanake tonu ana te māia me te hāngai pū i ētahi wāhi, me mahea te anga me te rere o te tūmomo.  

I ngā taumata o runga ake o te paetae, ka whakaatu ngā ākonga i te rite tonu me te whai take o te pāhekoheko. Ka kitea pea tēnei mā roto mai i te rite tonu o te hiringa, i te mārama o te reo, i te tukutahi, me te aunoa o ngā whakawhitinga - ka whai wāhi katoa ēnei ki te whakaaturanga tūhonohono. Ka whakaata te whakaaturanga i ngā pūkenga ā-kaupapa whāiti, ka kaha hoki te hononga ki te kāhua o te pekanga, tae noa atu ki ngā rerekētanga ā-iwi, ā-hapū, ā-rohe hoki i ngā wāhi e hāngai ana. Ka hōhonu ake te māramatanga, ka nui ake te kitea o ngā āhuatanga ā-iwi, a-hapū, ā-rohe rānei e motuhake ana, me te aha, ka nui ake te kitea o te tūoho ahurea me te whakarākei i te pono o te whakaaturanga. Ko te whakapuakanga, koia te wāhi e tīmata ai te rangona o te whakaaturanga. Ka tipu ana te māia, ka motuhenga, ka āta karawhiu te ākonga i ngā nekehanga, i te reo, me ngā kupu e whakawarea ai te minenga, e whakatinanatia ai hoki te kāhua o te pekanga o Te Ao Haka i kōwhiria ai.  

Ko ngā whakataunga tika, ko ērā i ahu mai ai i ngā taunakitanga ka kitea — pēnei i te pāhekoheko, i ngā rerekētanga ā-iwi, ā-hapū, ā-rohe rānei, i te karawhiu, me te whakatinana i te kāhua o te pekanga — me te āta mārama ki te whakanaketanga o ēnei āhuatanga puta noa i ngā taumata o te paetae.  

Te whakaemi taunakitanga

Ko ngā huarahi e pai ana kia whakaaturia ai e ngā ākonga ā rātou taunakitanga, ko:  

• ngā hopukanga ataata o te whakaaturanga (inamata, whakangungu rānei)
• ngā hopukanga oro e hopukina ai ngā huānga reo ā-waha
• ngā tuhinga mātakitaki a te kaiako i ngā whakaharatau me ngā whakaaturanga ōpaki (hei āpititanga atu ki ngā hopukanga ataata)
• ngā huritao a ngā ākonga, ngā hautaka rānei a ngā ākonga e whakaatu ana i te whāinga, i te mōhiotanga ahurea, me te whanaketanga (hei āpititanga atu ki ngā hopukanga ataata)
• ngā aromatawai aropā me ngā aromatawai whaiaro mā te whakamahi i ngā mahere paearu kounga (hei āpititanga atu ki ngā hopukanga ataata).

Me akiaki te kaiako i te ākonga ki te whakaemi i tētahi huinga taunakitanga e whai wāhi atu nei ngā hopukanga whakaharatau, ngā whakahokinga kōrero, ngā tākupu, hei tautoko i te whānuitanga o tā rātou hīkoinga ako.  

Me āta kite ngā ākonga puta noa i te katoa o te whakaaturanga ka hopukina. Mā tērā e taea ai e te kaiaromatawai te mātakitaki te whakaaturanga a te ākonga kotahi e whakaatu nei i tana pekanga, me te whakatau tika, te whakatau pono hoki, i runga i ngā taunakitanga kua whakaaturia. Mā te ata kite e tautokona ai te pono o te tukanga aromatawai, ā, ka whakatakotoria te ara e āhukahukatia ai te hōhonutanga o te whakaaturanga.  

Ngā horopaki e taea ana

Ko ngā horopaki hōhonu, ko ērā e āwhina ana i tā ngā ākonga tūhono ki te kaupapa o tā rātou whakaaturanga e hua mai ai ngā taunakitanga whai take. Ko ngā tauira, ko:

• ngā kaupapa ā-kura, ā-marae rānei, pēnei i te pōwhiri, i ngā whakanuinga Matariki, i ngā ahurei kapa haka rānei
• ngā akoranga kei ngā marae e kōtuia ai ngā whakaaturanga ki ngā tikanga me te whanaungatanga  
• ngā kaupapa marau-hanumi e tūhono nei i Te Ao Haka ki Ngā Kōrero o Mua, ki Te Reo Māori, ki te Pūtaiao rānei
• ngā kaupapa auaha e arahina ana e ngā ākonga, e whakamāori ai, e whakaatu hoki ai rātou i tētahi tūmomo i runga i tētahi kaupapa kua kōwhiria
• ngā whakataetae ā-rohe, ā-motu rānei, pēnei i a Ngā Manu Kōrero, i te Polyfest rānei.

Me tautoko e ngā horopaki te whakawhanaungatanga e āhei ai ngā ākonga ki te whai hononga, ki te mahi ngātahi, me te huritao ki tō rātou tuakiritanga. Me mātua whai te kaiako kia āhei te whai wāhi atu o ngā kare ā-roto, o te ahurea motuhēhē, me te wātea ki te whakapuaki, i te horopaki.