Te Whāinga
Paearu Paetae
Kōrero Āpiti 1
I ahu mai tēnei Paerewa Paetae i te New Zealand Curriculum, Learning Media, Ministry of Education, 2007, ā, ka hāngai ki ngā whāinga o ngā Whakaaro Whānui ki Taumata 7 o te Tukutuku Ako o Te Ao Haka ki ngā Taumata 6, 7, me te 8 [https://ncea.education.govt.nz/arts/te-ao-haka?view=learning].
Kōrero Āpiti 2
Ka whai wāhi ki te whakataurite i tētahi whakaaturanga o Te Ao Haka me tētahi atu whakaaturanga:
- te tautohu i te whānui o ngā huānga, te whakaahua hoki i te huarahi i whakapuakina ai i ia whakaaturanga
- te tautohu i ngā ritenga me ngā rerekētanga i te āhua o te whakapuakanga o ngā huānga.
Ka whai wāhi ki te matapaki i tētahi whakaaturanga o Te Ao Haka me tētahi atu whakaaturanga:
- te whakamārama i ngā ritenga me ngā rerekētanga i te āhua o te whakapuakanga o ngā huānga.
Ka whai wāhi ki te tātari i tētahi whakaaturanga o Te Ao Haka me tētahi atu whakaaturanga:
- te arotake i te pānga o ngā huānga i roto i ia whakaaturanga.
Kōrero Āpiti 3
Ko tētahi atu whakaaturanga e kōrero ana mō tētahi atu whakaaturanga rānei o Te Ao Haka, mō tētahi whakaaturanga rānei nō tētahi toi whakaari kē.
Kōrero Āpiti 4
Ko ngā huānga he āhuatanga nō tētahi titonga rānei, nō tētahi whakaaturanga rānei ka kitea i Te Ao Haka engari kāore e kitea ana ki reira anake.
Ko ētahi o ngā tauira o ngā huānga ko:
- te tere
- ngā taineke
- te whakatau
- te reo
- te tirohanga.
Ka kitea tētahi rārangi tōtōpū o ngā huānga ki te Kuputaka o Te Ao Haka: https://ncea.education.govt.nz/arts/te-ao-haka?view=subject-glossary
Ngā tautuhinga aromatawai ā-waho
Kua whakaputaina ngā Whakamārama mō Ngā Aromatawai ā-Waho e NZQA, ā, ka kitea ērā i tā rātou pae tukutuku mā tēnei hononga:
NZQA Te Ao Haka
Te wewete i ngā paerewa
He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki. Ka pōhiritia ngā ākonga e tēnei Paerewa Paetae ki te arohaehae i ngā whakaaturanga, me te āhukahuka i te āhua e whakapuakitia ai ngā mātauranga ahurea mā ngā kōwhiringa toi. Ka tūhura ngā ākonga i ngā whakaaturanga mā ngā tirohanga whakataurite, i runga i te mātakitaki me te tātari i te ara e whakamahia ai ngā huānga hei kawe i te tikanga, puta noa i ngā horopaki toi, me ngā horopaki ahurea e rerekē ana.
Ka whakatakoto tēnei Paerewa Paetae i te ara e wātea ai ngā ākonga ki te whakaatu i tō rātou mātau arohaehae me te mātau ahurea, mā te āta whakaaro ki te āhua e rere ai ngā huānga i Te Ao Haka, i tua atu anō hoki. Mā reira e whakaūngia ai te whānui o ngā mahi a te rēhia Māori, me te whakatairanga i te whai wāhi atu ki ngā tikanga whakaaturanga taketake e matatini ana, i runga i te kauanuanu.
He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki. Ka pōhiritia ngā ākonga e tēnei Paerewa Paetae ki te arohaehae i ngā whakaaturanga, me te āhukahuka i te āhua e whakapuakitia ai ngā mātauranga ahurea mā ngā kōwhiringa toi. Ka tūhura ngā ākonga i ngā whakaaturanga mā ngā tirohanga whakataurite, i runga i te mātakitaki me te tātari i te ara e whakamahia ai ngā huānga hei kawe i te tikanga, puta noa i ngā horopaki toi, me ngā horopaki ahurea e rerekē ana.
Ka whakatakoto tēnei Paerewa Paetae i te ara e wātea ai ngā ākonga ki te whakaatu i tō rātou mātau arohaehae me te mātau ahurea, mā te āta whakaaro ki te āhua e rere ai ngā huānga i Te Ao Haka, i tua atu anō hoki. Mā reira e whakaūngia ai te whānui o ngā mahi a te rēhia Māori, me te whakatairanga i te whai wāhi atu ki ngā tikanga whakaaturanga taketake e matatini ana, i runga i te kauanuanu.
Te whāinga o te Paerewa Paetae
Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae, ko te whakamātau a te ākonga i te ara e whakapuakina ai ngā huānga whānui i tētahi whakaaturanga o Te Ao Haka, i tētahi atu momo whakaaturanga hoki (he whakaaturanga nō Te Ao Haka anō rānei, he whakaaturanga rānei nō tētahi atu momo mahi ā-rēhia). Ko ngā huānga, ko ngā āhuatanga o te titonga, o te whakaaturanga rāneie kitea ana, engari kāore e motuhake ana ki Te Ao Haka. Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i te āhua e kawea ai tēnā me tēnā o ngā huānga i kōwhiria ai, i roto i ngā horopaki e rua, ka tohu ai i te rerekē me te ōrite o ngā whakamahinga. Hei tauira, ahakoa ka whakamahia e ngā whakaaturanga e rua te oro hei hāpai i te manawataki me te hā o ngā kare ā-roto, ka motuhake pea te karawhiua, ā-ahurea nei, ā-kāhua nei hoki.
Ka tautohu ngā ākonga i ngā ōritenga me ngā rerekētanga o te whakapuakanga o ngā huānga i kōwhiria ai, puta noa i ngā whakaaturanga e rua. Ko te whakamāori pea tēnei i te whakamahinga o ia huānga i ōna horopaki ake, me te tautohu i te whakaaweawe a ngā kōwhiringa ā-ahurea, ā-kāhua, ā-hanga hoki i ōna whakamahinga.
Ka whakaaro ngā ākonga ki te rerekē pea o te pūtake ā-whakapuakanga o te huānga kotahi i runga i te whāinga, i te kaupapa rānei o ia whakaaturanga, me te whai wāhi ai ki te mārama, ki te wairua kare ā-roto, ki te arorau rānei. Ahakoa kitea, ahakoa mirimiria, ahakoa tamō rānei, ka whakaarohia ia huānga i runga i tōna pānga ki te kaupapa me te huarahi e hua mai ai te tikanga.
Mā reira e wātea ai ngā ākoanga ki te whakaaro arohaehae ki te pānga i waenganui i ngā kōwhiringa toi me ngā whakapuakanga ahurea, e hōhonu ake ai hoki tō rātou māramatanga ki te ara e whakaaweawetia ai te tikanga, e kōrerotia ai hoki puta noa i ngā tikanga whakaaturanga rerekē.
Te whakatau tika
Ka whai wāhi atu ngā ākonga ki ngā whakaaturanga e rua e tauaro ana, ko tētahi nō Te Ao Haka, ko tētahi nō tētahi atu momo nō Te Ao Haka, nō tētahi mahi ā-rēhia kē atu. Ka tukuna e ēnei whakaaturanga ngā horopaki motuhake e tūhuraina ai te whakamahia o ngā huānga e toru i kōwhiria hei kawe i te tikanga, e rangona ai hoki te pāpātanga. Mā tēnei whakatairitenga ka āhei ngā ākonga ki te tātari i te whakaata a te kōwhiringa toi i te whakapuakanga ahurea me te whāinga o te whakaaturanga, puta noa i ngā tikanga rerekē.
Ka tautohu, ka whakaahua ngā ākonga i ngā huānga e toru i ia whakaaturanga, ā, ka tautohua te ōrite me te rerekē o te whakapuakitia.
I ngā taumata teitei ake o te paetae, ka whakamārama ngā ākonga i te take e ōrite ai, e rerekē ai rānei ērā, e kitea ai te mātau ki te horopaki me te whāinga. Ka arotakengia te pānga o huānga kotahi i kōwhiria ai i ia whakaaturanga, ka whakaaro ai ki te whai wāhi o ia huānga ki te tikanga whānui me te whai hua o te whakaaturanga i tōna horopaki whāiti.
Ka tautokona ngā whakataunga mā te rite tonu o te whakamahia o ngā huānga e toru i kōwhiria ai, puta noa i ngā paearu. Me āta kōwhiri ēnei hei āta tautoko i te tātaria me te arotakena o ia whakaaturanga, ā, me rite tonu te whakahāngaitia puta noa i ngā momo whakaaturanga o Te Ao Haka me te momo whakaaturanga whakatairite. Mā reira e hōhonu ake ai te tirohanga, e āhei hoki ai ngā ākonga ki te whakaatu i te whai wāhi atu o ia huānga ki te tikanga, ki te arorau, me te whāinga whānui o ia whakaaturanga.
Mehemea ka nui ake i te toru ngā huānga ka tukua hei taunakitanga, ka aromatawaitia anake ngā mea e toru.
Te whakaemi taunakitanga
Tirohia ngā Whakamārama Aromatawai ā-Waho mō te roanga ake o ngā kōrero.
Ngā horopaki e taea ana
Ka aro ngā ākonga ki te whakatairite, ki te matapaki, me te tātari i ngā whakaaturanga o Te Ao Haka ki te taha o ētahi atu momo whakaaturanga.
Ko ngā tauira, ko te whakataurite i te poi ki tētahi atu momo whakaaturanga toi pēnei i te kanikani, i te hipihope, i te Siva Samoa, i te hula, i te ori hīteki rānei. Mā tēnei ara whakatairite e akiakitia ai tā ngā ākonga tūhura i te whakapuakitia o ngā huānga pua noa i ngā tikanga me ngā horopaki ahurea e rerekē ana.
Puta noa i te hōtaka whakaako me te ako, me whai wāhi atu ngā ākonga ki ngā horopaki whakaaturanga huhua, me te whānuitanga o ngā huānga e hōhonu ake ai tō rātou māramatanga ki te whakamahinga o ngā huānga i Te Ao Haka, i tua atu hoki.
Me miramira ngā mahi whakaako i te whakawhanaketanga o ngā pūkenga whakawhiti ki te tautohu, ki te whakamārama, me te arotake i ngā huānga whakaaturanga. Mā ēnei pūkenga e āhei ai ngā ākonga ki te whakatau i runga i te mōhio, i te arohaehae hoki, i te ara e hua mai ai te tikanga mā roto i ngā kōwhiringa toi. Ko ngā mātauranga horopaki me mātua whiwhi hei tautoko i tēnei tātaringa ka tukuna i ngā rauemi aromatawai.
Te whāinga o te Paerewa Paetae
Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae, ko te whakamātau a te ākonga i te ara e whakapuakina ai ngā huānga whānui i tētahi whakaaturanga o Te Ao Haka, i tētahi atu momo whakaaturanga hoki (he whakaaturanga nō Te Ao Haka anō rānei, he whakaaturanga rānei nō tētahi atu momo mahi ā-rēhia). Ko ngā huānga, ko ngā āhuatanga o te titonga, o te whakaaturanga rāneie kitea ana, engari kāore e motuhake ana ki Te Ao Haka. Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i te āhua e kawea ai tēnā me tēnā o ngā huānga i kōwhiria ai, i roto i ngā horopaki e rua, ka tohu ai i te rerekē me te ōrite o ngā whakamahinga. Hei tauira, ahakoa ka whakamahia e ngā whakaaturanga e rua te oro hei hāpai i te manawataki me te hā o ngā kare ā-roto, ka motuhake pea te karawhiua, ā-ahurea nei, ā-kāhua nei hoki.
Ka tautohu ngā ākonga i ngā ōritenga me ngā rerekētanga o te whakapuakanga o ngā huānga i kōwhiria ai, puta noa i ngā whakaaturanga e rua. Ko te whakamāori pea tēnei i te whakamahinga o ia huānga i ōna horopaki ake, me te tautohu i te whakaaweawe a ngā kōwhiringa ā-ahurea, ā-kāhua, ā-hanga hoki i ōna whakamahinga.
Ka whakaaro ngā ākonga ki te rerekē pea o te pūtake ā-whakapuakanga o te huānga kotahi i runga i te whāinga, i te kaupapa rānei o ia whakaaturanga, me te whai wāhi ai ki te mārama, ki te wairua kare ā-roto, ki te arorau rānei. Ahakoa kitea, ahakoa mirimiria, ahakoa tamō rānei, ka whakaarohia ia huānga i runga i tōna pānga ki te kaupapa me te huarahi e hua mai ai te tikanga.
Mā reira e wātea ai ngā ākoanga ki te whakaaro arohaehae ki te pānga i waenganui i ngā kōwhiringa toi me ngā whakapuakanga ahurea, e hōhonu ake ai hoki tō rātou māramatanga ki te ara e whakaaweawetia ai te tikanga, e kōrerotia ai hoki puta noa i ngā tikanga whakaaturanga rerekē.
Te whakatau tika
Ka whai wāhi atu ngā ākonga ki ngā whakaaturanga e rua e tauaro ana, ko tētahi nō Te Ao Haka, ko tētahi nō tētahi atu momo nō Te Ao Haka, nō tētahi mahi ā-rēhia kē atu. Ka tukuna e ēnei whakaaturanga ngā horopaki motuhake e tūhuraina ai te whakamahia o ngā huānga e toru i kōwhiria hei kawe i te tikanga, e rangona ai hoki te pāpātanga. Mā tēnei whakatairitenga ka āhei ngā ākonga ki te tātari i te whakaata a te kōwhiringa toi i te whakapuakanga ahurea me te whāinga o te whakaaturanga, puta noa i ngā tikanga rerekē.
Ka tautohu, ka whakaahua ngā ākonga i ngā huānga e toru i ia whakaaturanga, ā, ka tautohua te ōrite me te rerekē o te whakapuakitia.
I ngā taumata teitei ake o te paetae, ka whakamārama ngā ākonga i te take e ōrite ai, e rerekē ai rānei ērā, e kitea ai te mātau ki te horopaki me te whāinga. Ka arotakengia te pānga o huānga kotahi i kōwhiria ai i ia whakaaturanga, ka whakaaro ai ki te whai wāhi o ia huānga ki te tikanga whānui me te whai hua o te whakaaturanga i tōna horopaki whāiti.
Ka tautokona ngā whakataunga mā te rite tonu o te whakamahia o ngā huānga e toru i kōwhiria ai, puta noa i ngā paearu. Me āta kōwhiri ēnei hei āta tautoko i te tātaria me te arotakena o ia whakaaturanga, ā, me rite tonu te whakahāngaitia puta noa i ngā momo whakaaturanga o Te Ao Haka me te momo whakaaturanga whakatairite. Mā reira e hōhonu ake ai te tirohanga, e āhei hoki ai ngā ākonga ki te whakaatu i te whai wāhi atu o ia huānga ki te tikanga, ki te arorau, me te whāinga whānui o ia whakaaturanga.
Mehemea ka nui ake i te toru ngā huānga ka tukua hei taunakitanga, ka aromatawaitia anake ngā mea e toru.
Te whakaemi taunakitanga
Tirohia ngā Whakamārama Aromatawai ā-Waho mō te roanga ake o ngā kōrero.
Ngā horopaki e taea ana
Ka aro ngā ākonga ki te whakatairite, ki te matapaki, me te tātari i ngā whakaaturanga o Te Ao Haka ki te taha o ētahi atu momo whakaaturanga.
Ko ngā tauira, ko te whakataurite i te poi ki tētahi atu momo whakaaturanga toi pēnei i te kanikani, i te hipihope, i te Siva Samoa, i te hula, i te ori hīteki rānei. Mā tēnei ara whakatairite e akiakitia ai tā ngā ākonga tūhura i te whakapuakitia o ngā huānga pua noa i ngā tikanga me ngā horopaki ahurea e rerekē ana.
Puta noa i te hōtaka whakaako me te ako, me whai wāhi atu ngā ākonga ki ngā horopaki whakaaturanga huhua, me te whānuitanga o ngā huānga e hōhonu ake ai tō rātou māramatanga ki te whakamahinga o ngā huānga i Te Ao Haka, i tua atu hoki.
Me miramira ngā mahi whakaako i te whakawhanaketanga o ngā pūkenga whakawhiti ki te tautohu, ki te whakamārama, me te arotake i ngā huānga whakaaturanga. Mā ēnei pūkenga e āhei ai ngā ākonga ki te whakatau i runga i te mōhio, i te arohaehae hoki, i te ara e hua mai ai te tikanga mā roto i ngā kōwhiringa toi. Ko ngā mātauranga horopaki me mātua whiwhi hei tautoko i tēnei tātaringa ka tukuna i ngā rauemi aromatawai.