Skip to main content
Ministry of Education New Zealand
NCEA Education
31/3/2026 05:44 PM  |  Te whakaatu māramatanga ki ētahi wāhanga o roto o Te Ao Haka  |  https://ncea.education.govt.nz/mi/arts/te-ao-haka/1/3

Header

Te Whāinga

Ka whakaatu māramatanga ngā ākonga ki ētahi wāhanga o roto o Te Ao Haka.

Paearu Paetae

Kōrero Āpiti 1

I ahu mai tēnei Paerewa Paetae i te New Zealand Curriculum, Learning Media, Ministry of Education, 2007, ā, ka hāngai ki ngā whāinga o ngā Whakaaro Whānui ki Taumata 6 o te Tukutuku Ako o Te Ao Haka ki ngā Taumata 6, 7, me te 8  

[https://ncea.education.govt.nz/arts/te-ao-haka?view=learning]. 

Kōrero Āpiti 2

Ka whai wāhi ki te whakaatu māramatanga ki ētahi wāhanga o roto o Te Ao Haka:

  • te tautohu me te whakaahua i ngā wāhanga o roto o tētahi pekanga
  • te taunaki i te whakaahuatanga o ia wāhanga ki tētahi tauira o te tūmomo.

Ka whai wāhi ki te whakamārama i ētahi wāhanga o roto o Te Ao Haka:

  • te whakamārama i ngā take e whakaaturia ai pea ia wāhanga i tētahi horopaki
  • te whakamārama i ngā tohu kei ngā tauira e tautuhia ai nō tēnā pekanga, nō tēnā pekanga.

Ka whai wāhi ki te tātari i ētahi wāhanga o roto o Te Ao Haka:

  • te matapaki i te āhua o te ōrite, o te rerekē hoki o ngā wāhanga e pā ana ki ia tauira.

Kōrero Āpiti 3

Ko ngā wāhanga ko ngā momo, ko ngā kāhua rānei o ngā titonga, o ngā mahinga rānei i roto i tētahi pekanga. 

Kei roto i ngā tauira o ngā wāhanga ko:

Te mōteatea

  • te aroha
  • te tangi
  • te pao.

Te waiata ā-ringa

  • te aroha
  • te poroporoaki
  • te whakahāwea.

Te whakaeke me te whakawātea

  • te kaupapa whānui
  • te whakanui
  • te aroha
  • te whakapapa.

Ka kitea tētahi rārangi tōtōpū o ngā wāhanga me ngā tautuhinga motuhake mō ngā wāhanga o te kaupapa whānui, o te whakanui, o te aroha me te whakapapa ki te Kuputaka o Te Ao Haka: https://ncea.education.govt.nz/arts/te-ao-haka?view=subject-glossary. 

Kōrero Āpiti 4

Ko te tūmomo e kōrero ana mō tētahi titonga, mō tētahi whakaaturanga rānei e whai wāhi atu ai ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka i te nekehanga, te reo, me te kupu. 

Ngā tautuhinga aromatawai ā-waho

Kua whakaputaina ngā Whakamārama mō Ngā Aromatawai ā-Waho e NZQA, ā, ka kitea ērā i tā rātou pae tukutuku mā tēnei hononga: 

NZQA Te Ao Haka

[ External Link Featured NZQA ]
NZQA
NZQA

Te wewete i ngā paerewa

He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki. Ka pōhiritia ngā ākonga e tēnei Paerewa Paetae ki te whai wāhi atu ki ngā wāhanga kei roto i tētahi pekanga o Te Ao Haka i kōwhiria ai. Kāore ēnei wāhanga e matapōkere ana, engari, ka whakaatu kē i ngā momo motuhaketanga, i ngā tūmomo rānei, e kawe nei i ngā tikanga ahurea me ngā pūtake.  

I tēnei Paerewa Paetae, ka tūhura ngā ākonga i ngā wāhanga kei tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka i kōwhiria ai, e whakaata nei i ngā kāhua, i ngā tikanga, me ngā pūtake ahurea e motuhake ana. Mā te huritao arohaehae me te whakamāori ahurea, ka whai whakaaro te ākonga ki te ara e kawea ai te tikanga, ki te whakaahuatia o te whakapuakanga e te horopaki, me te pānga o ia wāhanga ki a rātou anō.  

Ka tautoko tēnei Paerewa Paetae i te mātau ahurea, ka whakaū hoki i te uara o ngā tirohanga Māori, mā te akiaki kia kauanuanu tā te tangata whai wāhi atu ki ngā hanga me ngā mātauranga kei roto i Te Ao Haka.   

He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki. Ka pōhiritia ngā ākonga e tēnei Paerewa Paetae ki te whai wāhi atu ki ngā wāhanga kei roto i tētahi pekanga o Te Ao Haka i kōwhiria ai. Kāore ēnei wāhanga e matapōkere ana, engari, ka whakaatu kē i ngā momo motuhaketanga, i ngā tūmomo rānei, e kawe nei i ngā tikanga ahurea me ngā pūtake.  

I tēnei Paerewa Paetae, ka tūhura ngā ākonga i ngā wāhanga kei tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka i kōwhiria ai, e whakaata nei i ngā kāhua, i ngā tikanga, me ngā pūtake ahurea e motuhake ana. Mā te huritao arohaehae me te whakamāori ahurea, ka whai whakaaro te ākonga ki te ara e kawea ai te tikanga, ki te whakaahuatia o te whakapuakanga e te horopaki, me te pānga o ia wāhanga ki a rātou anō.  

Ka tautoko tēnei Paerewa Paetae i te mātau ahurea, ka whakaū hoki i te uara o ngā tirohanga Māori, mā te akiaki kia kauanuanu tā te tangata whai wāhi atu ki ngā hanga me ngā mātauranga kei roto i Te Ao Haka.   

Te whāinga o te Paerewa Paetae

Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae, ko te whakaatu a te ākonga i ō rātou mōhiotanga ki ngā wāhanga e whakaaweawe nei i tētahi pekanga o roto i Te Ao Haka i kōwhiria ai. Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i tētahi kōwhiringa o ēnei wāhanga, ka whakaatu ai i te kawe o tēnā, o tēnā i ōna anō tikanga (ngā tikanga ahurea e tika ana, ngā uarā, ngā kawa), i tōna kaupapa, me ngā whāinga whakapuakanga, e whakaaweawetia nei e ngā pūnaha mātauranga a te iwi me te hapū. Ka whakaaturia te āhua e whakapuakina ai ēnei wāhanga i te whakaaturanga, me te ara e whakaatatia ai te hanga me te pūtake o Te Ao Haka.  

He whakapapa tō tēnā, tō tēnā wāhanga, i waihangatia ai mā roto i ngā pūnaha mātauranga a te iwi me te hapū, ā, he mea whakaaweawe e te horopaki me te whāinga. Mā te mōhio ki tērā whakapapa e āwhinatia ai tā te ākonga kite, ehara noa iho Te Ao Haka i tētahi kohinga titonga, engari, he whakaataranga kē o ngā mātauranga Māori me ngā kōrero tuku iho kei roto i a ia. Ka tūhura ngā ākonga i ngā rerekētanga o ngā wāhanga puta noa i ngā rohe, me te whakaaweawe a te horopaki - pēnei i te pōwhiri, i te poroporoaki, i te tangihanga, i te kaupapa whakanui rānei — i te kōwhiringa me te whakaaturia o ia wāhanga.  

Ka whakawātea tērā i te ara e whakaaro arohaehae ai ngā ākonga ki ngā pānga i waenganui i ngā wāhanga, ki ngā ōritenga me ngā rerekētanga, me te whakamahi i ngā taunakitanga hei tautoko i ō rātou mōhiotanga. Ahakoa e aro ana te aromatawai ki ētahi kōwhiringa wāhanga, e akiakitia ana te tūhuratanga whānui i ngā mahi ako, e tautokona ai tā te ākonga whakamaioha atu ki te hōhonutanga me te kanorautanga o Te Ao Haka.  

Te whakatau tika

Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i ngā wāhanga e rua, e rua hemihemi rānei, i tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka, e whakaatu ana i ngā motuhaketanga o ia wāhanga. Ka tautokona ā rātou whakaahuatanga ki ngā tauira e hāngai pū ana ki ia wāhanga, e whakaaturia ai te taunga ki ōna āhuatanga tautuhi.  

I ngā taumata teitei ake o te paetae, me whakamārama ngā ākonga i te pūtake me te horopaki o ia wāhanga, e whakaaturia ai te mōhiotanga ki te take ka pērā te whakaaturia i ētahi horopaki, pēnei i te pōwhiri, i te poroporoaki, i te tangihanga, i te kaupapa whakanui rānei. Ka tātaria te pānga i waenganui i ngā wāhanga, ka matapakina ngā ōritenga me ngā rerekētanga, ka whakamahia hoki ā rātou tauira hei taunaki i ēnei whakatairitenga. Mā reira e hōhonu ake ai te whakaatatia o te māramatanga ki te whakaaweawehia o ia wāhanga e ngā tikanga, e te kaupapa, me te mātauranga Māori.  

Ka tautokona ngā whakataunga i tēnei taumata ki ngā taunakitanga o te whakaaro arohaehae, o te mōhiotanga ahurea, me te mōhio ki te whakamāori i te tikanga i Te Ao Haka. Ko ngā whakataunga tika kei runga i te pai o tā te ākonga tūhonohono i ōna mōhiotanga ki te whāinga o te Paerewa, me te āta whakawhiti kōrero e pā ana ki ērā mōhiotanga i ngā ara whakaahua, tātaringa hoki.  

I tēnei aromatawai, me rite tonu te kōrerohia o ngā wāhanga e rua i kōwhiria ai, puta noa. 

Te whakaemi taunakitanga

Tirohia ngā Whakamārama Aromatawai ā-Waho mō te roanga ake o ngā kōrero.  

Ngā horopaki e taea ana

Ko ngā ākonga ka whai wāhi ki tēnei Paerewa Paetae ka aro ki ngā wāhanga whānui i tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka, me te tūhura i te whakaaweawetia o ērā e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki.  

Me hāngai ngā horopaki o tēnei Paerewa ki ngā wheako me ngā takenga ahurea o ngā ākonga. Ka whai wāhi atu pēa ki ēnei, ko:

  • ngā whakaaturanga taketake a te iwi o te rohe, a te hapū rānei  
  • ngā haka, ngā wāiata, ngā tikanga poi a te kura, a te whānau rānei
  • ngā pūranga o ngā tūmomo, ngā tūmomo o nāianei rānei, o tētahi pekanga kua kōwhiria (hei tauira, te mōteatea, te waiata ā-ringa, te haka, te poi)  
  • ngā tūhuratanga ā-kaupapa pēnei i ngā tūmomo ā-tikanga, ngā titonga mautohe, ngā tūmomo whakaaturanga whakanui rānei.

E akiakitia ana kia whānui te kuhuna atu o ngā wāhanga ka karawhiua ana te hōtaka ako e hōhonu ake ai te mōhiotanga o ngā ākonga. Heoi, i tēnei Paerewa Paetae, ko te kupu wāhanga, ko ngā mea e rua i te pekanga kotahi. Ahakoa e pai ana kia nui ake ngā mea ka tūhuraina e ngā ākonga, ko ngā wāhanga anake i kōwhiria ai ka aromatawaitia. 

Te whāinga o te Paerewa Paetae

Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae, ko te whakaatu a te ākonga i ō rātou mōhiotanga ki ngā wāhanga e whakaaweawe nei i tētahi pekanga o roto i Te Ao Haka i kōwhiria ai. Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i tētahi kōwhiringa o ēnei wāhanga, ka whakaatu ai i te kawe o tēnā, o tēnā i ōna anō tikanga (ngā tikanga ahurea e tika ana, ngā uarā, ngā kawa), i tōna kaupapa, me ngā whāinga whakapuakanga, e whakaaweawetia nei e ngā pūnaha mātauranga a te iwi me te hapū. Ka whakaaturia te āhua e whakapuakina ai ēnei wāhanga i te whakaaturanga, me te ara e whakaatatia ai te hanga me te pūtake o Te Ao Haka.  

He whakapapa tō tēnā, tō tēnā wāhanga, i waihangatia ai mā roto i ngā pūnaha mātauranga a te iwi me te hapū, ā, he mea whakaaweawe e te horopaki me te whāinga. Mā te mōhio ki tērā whakapapa e āwhinatia ai tā te ākonga kite, ehara noa iho Te Ao Haka i tētahi kohinga titonga, engari, he whakaataranga kē o ngā mātauranga Māori me ngā kōrero tuku iho kei roto i a ia. Ka tūhura ngā ākonga i ngā rerekētanga o ngā wāhanga puta noa i ngā rohe, me te whakaaweawe a te horopaki - pēnei i te pōwhiri, i te poroporoaki, i te tangihanga, i te kaupapa whakanui rānei — i te kōwhiringa me te whakaaturia o ia wāhanga.  

Ka whakawātea tērā i te ara e whakaaro arohaehae ai ngā ākonga ki ngā pānga i waenganui i ngā wāhanga, ki ngā ōritenga me ngā rerekētanga, me te whakamahi i ngā taunakitanga hei tautoko i ō rātou mōhiotanga. Ahakoa e aro ana te aromatawai ki ētahi kōwhiringa wāhanga, e akiakitia ana te tūhuratanga whānui i ngā mahi ako, e tautokona ai tā te ākonga whakamaioha atu ki te hōhonutanga me te kanorautanga o Te Ao Haka.  

Te whakatau tika

Ka tautohu, ka whakaahua hoki ngā ākonga i ngā wāhanga e rua, e rua hemihemi rānei, i tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka, e whakaatu ana i ngā motuhaketanga o ia wāhanga. Ka tautokona ā rātou whakaahuatanga ki ngā tauira e hāngai pū ana ki ia wāhanga, e whakaaturia ai te taunga ki ōna āhuatanga tautuhi.  

I ngā taumata teitei ake o te paetae, me whakamārama ngā ākonga i te pūtake me te horopaki o ia wāhanga, e whakaaturia ai te mōhiotanga ki te take ka pērā te whakaaturia i ētahi horopaki, pēnei i te pōwhiri, i te poroporoaki, i te tangihanga, i te kaupapa whakanui rānei. Ka tātaria te pānga i waenganui i ngā wāhanga, ka matapakina ngā ōritenga me ngā rerekētanga, ka whakamahia hoki ā rātou tauira hei taunaki i ēnei whakatairitenga. Mā reira e hōhonu ake ai te whakaatatia o te māramatanga ki te whakaaweawehia o ia wāhanga e ngā tikanga, e te kaupapa, me te mātauranga Māori.  

Ka tautokona ngā whakataunga i tēnei taumata ki ngā taunakitanga o te whakaaro arohaehae, o te mōhiotanga ahurea, me te mōhio ki te whakamāori i te tikanga i Te Ao Haka. Ko ngā whakataunga tika kei runga i te pai o tā te ākonga tūhonohono i ōna mōhiotanga ki te whāinga o te Paerewa, me te āta whakawhiti kōrero e pā ana ki ērā mōhiotanga i ngā ara whakaahua, tātaringa hoki.  

I tēnei aromatawai, me rite tonu te kōrerohia o ngā wāhanga e rua i kōwhiria ai, puta noa. 

Te whakaemi taunakitanga

Tirohia ngā Whakamārama Aromatawai ā-Waho mō te roanga ake o ngā kōrero.  

Ngā horopaki e taea ana

Ko ngā ākonga ka whai wāhi ki tēnei Paerewa Paetae ka aro ki ngā wāhanga whānui i tētahi pekanga kotahi o Te Ao Haka, me te tūhura i te whakaaweawetia o ērā e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki.  

Me hāngai ngā horopaki o tēnei Paerewa ki ngā wheako me ngā takenga ahurea o ngā ākonga. Ka whai wāhi atu pēa ki ēnei, ko:

  • ngā whakaaturanga taketake a te iwi o te rohe, a te hapū rānei  
  • ngā haka, ngā wāiata, ngā tikanga poi a te kura, a te whānau rānei
  • ngā pūranga o ngā tūmomo, ngā tūmomo o nāianei rānei, o tētahi pekanga kua kōwhiria (hei tauira, te mōteatea, te waiata ā-ringa, te haka, te poi)  
  • ngā tūhuratanga ā-kaupapa pēnei i ngā tūmomo ā-tikanga, ngā titonga mautohe, ngā tūmomo whakaaturanga whakanui rānei.

E akiakitia ana kia whānui te kuhuna atu o ngā wāhanga ka karawhiua ana te hōtaka ako e hōhonu ake ai te mōhiotanga o ngā ākonga. Heoi, i tēnei Paerewa Paetae, ko te kupu wāhanga, ko ngā mea e rua i te pekanga kotahi. Ahakoa e pai ana kia nui ake ngā mea ka tūhuraina e ngā ākonga, ko ngā wāhanga anake i kōwhiria ai ka aromatawaitia. 

Ngohe Aromatawai

Footer

Ministry of Education New Zealand home
  • About this site
  • Contact Us
  • Copyright
  • Privacy
Shielded site logo
© 2026 Ministry of Education New Zealand Government / Te Kāwanatanga o Aotearoa