He whakapuakanga mātauranga Māori a Te Ao Haka i whakaaweawetia ai e ngā pūnaha mātauranga a te iwi, a te hapū, a te rohe whāiti hoki.  Ko tā te Paerewa Paetae nei he akiaki i te auahatanga o te ākonga ki te waihanga i tētahi wehenga o tētahi tūmomo o Te Ao Haka hei urupare i tētahi kaupapa. Mā tēnei tukanga ka āta kōwhiria e rātou te whakamahia o ngā huānga hei whakapuaki i te tikanga, e whakaaturia ai te whakaata me te whakanui a te whakaaturanga i ngā kōrero ahurea.

E whakapūmau ana tēnei Paerewa Paetae i te auahatanga hei tino wāhanga ki te titonga i Te Ao Haka. Ka tūhura ngā ākonga i te ara e āta whakamahia ai ngā huānga hei whakaata i ngā kaupapa kai pai ai te rere, kia whai tikanga ai hoki. Mā tēnei tukanga auaha e whai wāhi ai rātou ki te whanakatenga haere o Te Ao Haka, me te whakanui i ōna tūāpapa i a ia e whakaaweawe ana i tana anamata.  

Te whāinga o te Paerewa Paetae

Ko te pūtake o tēnei Paerewa Paetae ko tā ngā ākonga whakaatu i tō rātou auahatanga mā te tito i tā rātou ake wehenga poto o tētahi tūmomo o Te Ao Haka e hāngai ana ki tētahi kaupapa. Ka whakaahua ngā ākonga i te whānuitanga o ngā huānga — ngā āhuatanga o te titonga, o te whakaaturanga rānei ka kitea puta noa i ngā momo toi — hei tārai i ō rātou whakaaro me te whakaata i tētahi kaupapa. He tuhinga taketake, he oro, he nekenekehanga rānei pea te wehenga nei, ā, ehara i te mea me kuhu tētahi kōrero kua whakakapia. Mā tēnei ara pīngore e tautokona ai te tūhuratanga auaha, e āhei ai hoki ngā ākonga ki te whakapakari i ō rātou tino pūkenga, ka arahina hoki rātou e tō rātou kaiako.  

Kia hōhonu ake tō rātou māramatanga, ka ako ngā ākonga ki te pāhekoheko i ngā huānga whai take e whakaataria ai te kaupapa, e whakamāramatia ai hoki te whai wāhi o ia huānga ki te whāinga whānui. Ko te auaha i tētahi wehenga e rere pai ana, ko te parahau i te ara e whakaputaina ai ngā hua e hiahiatia ana i ngā huānga e pāhekohekotia ana, e hāngai hoki ana ki te kaupapa. Mā tēnei tukanga e akiakitia ai te āta whakaaro ki ngā whakataunga e tautoko ana i te kaupapa, me te whakaū hoki i te whakapuakanga auaha, ahurea hoki i Te Ao Haka. Mā te tūhura i te huarahi e hua mai ai te tikanga i te āta whakarua o ngā huānga, ka whanake tētahi tūhononga hōhonu ake mō ngā ākoanga ki Te Ao Hanga hei hanga ahurea, toi hoki.  

Te whakatau tika  

Me tito e ngā ākonga tā rātou ake wehenga poto o tētahi tūmomo nō Te Ao Haka e hāngai ana ki tētahi kaupapa. Ka whakapuakina tēnei mā roto mai i tētahi tuhinga taketake, i tētahi oro, i tētahi nekenekehanga rānei, ā, me whakaatu te āta whakamahia o ngā huānga e toru. Ehara i te mea me whakaatu e te wehenga tētahi kōrero kua whakakapia, ā, e whakaaetia ana kia noho hei wāhanga ki tētahi tūmomo nui ake o Te Ao Haka. Heoi, me āta kite te āta hāngaitanga ki te kaupapa.

Ahakoa e hāngai ana te whānuitanga ki ngā huānga e toru hemihemi, ka aromatawaitia anake ngā mea e toru. Me āta kōwhiri ēnei e pai ai te whakaaturia o te māramatanga me ngā pūkenga o te ākonga ki te whakawhiti i ngā āhuatanga me ngā whāinga o ia huānga.  

I ngā taumata teitei ake o te paetae, ka whakaatu ngā ākonga i te pakari haere o te mārama me ngā whāinga mō te ara e waihangatia ai ā rātou wehenga. Ko ngā huānga e toru ka whakamahia, ahakoa i te tuhinga, i te oro, i te nekehanga rānei, ka kitea, ka āta kōwhiria, ka pāhekohekotia hoki e ngātahi ai te tautokona o te hoahoa o te wehenga whānui. Ka taea e ngā ākonga te whakamārama te wāhi ki tēnā, ki tēnā huānga, e whakaaturia ai te whai wāhi atu o ā rātou kōwhiringa ki te āhua o te wehenga e whakaata ana i te kaupapa. Ka tīmata ngā ākonga ki te parahau i te āhua e pāhekoheko ai ngā huānga kotahi e hua mai ai tētahi āhuatanga whāiti e hiahiatia ana. Ka kuhuna pea ki tērā tētahi matapakinga o te take e pai ai te noho kotahi o te wehenga, me te whai take o te whai wāhi o tēnā, o tēnā wehenga ki te pāpātanga me te arorautanga.  

Ko te aronga o tēnei Paerewa Paetae ko te pai o te kōwhiria, o te whakaahuatia, me te kuhuna o ngā huānga ki te waihanga i tētahi titonga e whai tikanga ana, e arorau ana, tēnā i te nui o ngā huānga ka kuhuna.  

Te whakaemi taunakitanga

E whakaaetia ana kia whakaemitia e ngā ākonga ngā taunakitanga mō tēnei Paerewa Paetae puta noa i te hōtaka ako, e pai ai te whanake me te whakapaingia o ngā whakaaro i te takanga o te wā. E whakaaetia ana kia whakaaturia te wehenga taketake hei wāhanga poto nō tētahi tuhinga, oro, nekehanga rānei. Mō ngā tāpaenga tuhinga taketake, e ākitia ana tā ngā ākonga tito i ā rātou mahi ki te reo Māori. Mā reira e tautokona ai te mana o Te Ao Haka, e whakaūngia ai hoki te reo Māori hei kauwaka waiwai e whakapuakina ai te ahurea i roto i tēnei kaupapa ako. Me mātua tāpae e tēnā, e tēnā ākonga tāna anō tuhinga taketake, e kitea ai tōna anō mārama me tōna reo. Mō ngā tāpaetanga ā-tuhi, me āhua 100-150 kupu te roa o te mahi whakamutunga.  

Mō ngā tāpaetanga oro taketake, nekehanga rānei, me whakaatu e ia ākonga tētahi titonga, whakaaturanga rānei e āhua 30 ki te 60 hēkona ana te roa. Ahakoa e whakaaetia ana te mahi ngātahi, ka aro te aromatawai ki te whai wāhi a tēnā, a tēnā, Me mātua kite te whai wāhi a tēnā, a tēnā ākonga i te horppaki o te rōpū e tōkeke ai, e tika ai hoki te arotake.  

Mēnā he tuhinga, he oro, he nekehanga taketake rānei te tāpaetanga, me āpitihia tētahi whakamārama e āhua 350 kupu ana te reo e tutuki ai ngā paearu paetae. Me kuhu ki taua whakamārama te take i kōwhiria ai ngā kōwhiringa auaha, me ōna pānga ki te rere pai o te wehenga katoa. E whakaaetia ana kia tuhia e te ākonga ana whakamārama ki te reo Ingarihi, ki te reo Māori rānei.  

E whakaaetia ana te whakaemihia o ngā taunakitanga: 

• mā ngā tuhinga whakamahere, ngā hautaka rānei - ka tuhia e ngā ākonga ō rātou whakaaro me te whanaketanga o ā rātou titonga i roto i te wā
• mā ngā ngohe ā-akomanga — e whakaaetia ana te whakamahia o ngā tuhinga hukihuki, ngā whakaharatau, me ngā wāhanga whakahokinga kōrero hei taunakitanga
• mā ngā tuhinga hukihuki e whai kupu tāpiri ana — ngā whakaputanga tuatahi o ngā tūmomo o Te Ao Haka me ōna kupu tīpoka e whakamārama ana i ngā panonitanga me ngā whakatau  
• mā ngā tirohanga auau — ka āhei tā te kaiako kōrero ki ngā ākoanga i te wā e rere ana te tukanga ki te tautoko, ki te whakaū hoki nā rātou tonu ngā mahi
• mā te whakamahi i ngā taputapu matihiko — ki te whakamahia e ngā ākonga te atamai hangahanga, ētahi atu hangarau āwhina rānei, me āta whakaatu e rātou ngā mahi nā rātou tonu i waihanga. Me aroturuki pea te kaiako i tērā hei whakaū i te motuhēhētanga. 

Mā te whakaemi i ngā taunakitanga ka karawhiua ana ngā mahi ako e māori ake ai te tukanga, e tautokona ai hoki ngā mahi taketake e pono ana.   

Ngā horopaki e taea ana

Ka aro ngā ākonga ki te tito i tētahi tuhinga, oro, nehehanga taketake rānei i ngā horopaki whānui e whai take ana.  

Ko ngā tauira pea, ko: 

• te tuakiri ā-rohe, ā-rōpū hoki — waihangatia tētahi tūmomo nō Te Ao Haka e whakaata ana i tētahi kōrero ā-rohe, tētahi uara, tētahi kaupapa rānei, e whakaatu ana rānei i tō whānau, i tō hapū, i tō kura, i tō kapa haka, i tō kapa hākinakina rānei
• ngā take o te wā — uruparetia tētahi take pāpori, ahurea rānei o te wā nei pēnei i ngā mōtika o ngā iwi taketake, i te huringa āhuarangi, i te whakarauoratanga rānei o te reo Māori  
• te pohewa anō i ngā tikanga — te whakahou i tētahi haka, waiata taketake rānei, te whakamahi rānei i tētahi whakataukī/whakatauākī hei whakaohooho i tō whakapuaki i tōu anō reo
• te whakapuaki ngātahi — whakakotahitia te haka ki ētahi atu tāera whakaaturanga ahurea hei tūhura, hei whakapuaki hoki i tētahi kaupapa kotahi. 

E akiakitia ana kia whānui te whakaakona o ngā huānga i te hōpaka ako e hōhonu ake ai te māramatanga ki Te Ao Haka. Mō tēnei Paerewa Paetae, ko te kupu whānui, ko ngā huānga e toru hemihemi. Ahakoa e whakaaetia ana kia neke atu i te toru ngā huānga ka tūhuratia, ka toru anake ngā huānga kua kōhiritia e aromatawaitia. Me āta kōwhiri ērā e whakaataria ai te hiahia auaha.  

Mā te rite tonu o te kōwhiria o ngā huānga puta noa i ngā paearu e tautokona ai te aromatawai horopū me te miramiratia o ngā kokenga o te māramatanga.