Hei Mahi

Ki te pouako: E pai ana kia whakamahia kautia tēnei Ngohe Aromatawai, e pai hoki ana kia mirimiria e te kaiako, kia mātua tutuki tonu te katoa o ngā herenga o te Paerewa Paetae nei. Me muku tēnei pouaka pātuhi i mua i te tuku atu i te ngohe ki āu ākonga. 

Ki te pouako: E pai ana kia whakamahia kautia tēnei Ngohe Aromatawai, e pai hoki ana kia mirimiria e te kaiako, kia mātua tutuki tonu te katoa o ngā herenga o te Paerewa Paetae nei. Me muku tēnei pouaka pātuhi i mua i te tuku atu i te ngohe ki āu ākonga. 

Ka auaha koe i tētahi wehenga hou o tētahi kōrero mō tētahi tūmomo o Te Ao Haka, mā te whakamahi i ngā huānga e whakaata ana i te kaupapa, e kawe hoki ana i te hua e hiahiatia ana.  

 

Ka auaha koe i tētahi wehenga hou o tētahi kōrero mō tētahi tūmomo o Te Ao Haka, mā te whakamahi i ngā huānga e whakaata ana i te kaupapa, e kawe hoki ana i te hua e hiahiatia ana.  

 

I tēnei ngohe

Te wāhanga 1

Kōwhiria tētahi kaupapa hei tuhi māu. Whakawhānuitia ō mōhiotanga ki te kaupapa mā te rangahau. Ka kuhuna pea ki tēnei, ko:  

  • ngā kōrero ā-rohe — ka kōrero pea koe ki tō whānau, ki tō hapū, ki ngā kaumātua, ki ētahi atu rānei i tō hapori e tino mōhio ana ki te kōrero  
  • tētahi kaupapa o te wā — ka pānui pea koe i ngā atikara, ka mātaki rānei i ētahi ataata nō ngā puna maha e mārama ai koe ki ngā tirohanga rerekē  
  • te whakamahi i tētahi paki — ka pānui anō, ka mātaki anō rānei koe i te paki, ka tūhura ai i ngā arotakenga me ngā urupare e whānui ake ai tō māramatanga.  

Ka hiahia pea koe ki te mātai i ētahi atu kōrero nō ō tino tūmomo o Te Ao Haka, inarā, ko te aro ki ngā kupu. I a koe ka whakarongo ki ngā kupu, whakamātauhia te tautohua me te whakaahuatia o ngā huānga e whakamahia ana. Whakaarohia te whakapuakitia o te kaupapa mā roto mai i ngā kōrero.  

Te wāhanga 2

Kua taunga koe ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe, nō reira, whakaarohia:

  • ngā mea e hiahia nei koe kia mārama, kia rangona hoki e tō minenga e pā ana ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe ka pānui ana, ka rongo ana rānei rātou i ō kōrero
  • tō whakawhiti i ērā māramatanga mā te whakamahi i ngā huānga o Te Ao Haka. 

Tuhia tētahi tuhinga hukihuki tuatahi o te kōrero e āta whakaata ana i te kaupapa, mā te whakatōpū i ngā huānga e toru, e toru hemihemi rānei. Me ngātahi te haere o ēnei huānga hei whakaū i ō kōrero me te tautoko i te pūtake whānui o tō tuhinga. Kia mutu tō tuhinga hukihuki, tuhia he kupu tīpoka e whakaahua ana i ngā huānga kua whakamahia e koe, te pūtake i whakamahia ai, me te āhua e rere ngātahi ai. Whakamāramahia te take e puta ai tētahi hua whāiti ki tō kōrero i tēnei whakatōpūtanga, me te whakaaweawe pea o tērā i ngā urupare a te minenga.  

Te wāhanga 3

Ka pātai pea koe ki tētahi tangata e whakapono nei koe, pēnei i te kaiako, i tētahi nō tō whānau, i te kaumātua, i tētahi hoa rānei, ki te pānui i tō tuhinga hukihuki. Ka kōrero pea rātou i ngā mea e tāpua ana ki a rātou, ki ētahi atu āhuatanga rānei hei whakaaro māu. Whakamahia ā rātou whakahokinga kōrero mō ngā panonitanga whakamutunga o tō kōrero. I tōna tikanga, me tuhi tō kōrero kua whakapaingia ki te reo Māori.  

Me āpiti ki tō tāpaetanga whakamutunga tētahi whakamāramatanga ā-tuhi i te taha o tō tuhinga hou. I tērā tāpaetanga, whakaahuatia te whānuitanga o ngā huānga kua whakamahia e koe, te take i whakamahia ai tēnā me tēnā, ka mutu, i pēhea te haere ngātahi o ērā e whakaatatia ai tō kaupapa, e nui hoki te puta o ngā hua. Whakamāramahia te take i kōwhiria ai e koe aua huānga rā. Parahautia ō kōwhiringa i runga i ngā whakaaro me ngā kare ā-roto e wawata nei koe ka puta i te pānuitanga, i te kitenga rānei a te minenga i ō mahi.  

Mēnā i kōwhiri koe kia pānuitia āu mahi i te akomanga, me whakaaro te whakaritea o ētahi kupu tīpoka hei āwhina i tō whakaaturanga. Ka āwhina ēnei kupu tīpoka i tō kōrero e pā ana ki ngā huānga kua whakamahia e koe, me tana tautoko i tō kaupapa me ngā hua e hiahiatia ana i tō mahi.  

Te wāhanga 1

Kōwhiria tētahi kaupapa hei tuhi māu. Whakawhānuitia ō mōhiotanga ki te kaupapa mā te rangahau. Ka kuhuna pea ki tēnei, ko:  

  • ngā kōrero ā-rohe — ka kōrero pea koe ki tō whānau, ki tō hapū, ki ngā kaumātua, ki ētahi atu rānei i tō hapori e tino mōhio ana ki te kōrero  
  • tētahi kaupapa o te wā — ka pānui pea koe i ngā atikara, ka mātaki rānei i ētahi ataata nō ngā puna maha e mārama ai koe ki ngā tirohanga rerekē  
  • te whakamahi i tētahi paki — ka pānui anō, ka mātaki anō rānei koe i te paki, ka tūhura ai i ngā arotakenga me ngā urupare e whānui ake ai tō māramatanga.  

Ka hiahia pea koe ki te mātai i ētahi atu kōrero nō ō tino tūmomo o Te Ao Haka, inarā, ko te aro ki ngā kupu. I a koe ka whakarongo ki ngā kupu, whakamātauhia te tautohua me te whakaahuatia o ngā huānga e whakamahia ana. Whakaarohia te whakapuakitia o te kaupapa mā roto mai i ngā kōrero.  

Te wāhanga 2

Kua taunga koe ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe, nō reira, whakaarohia:

  • ngā mea e hiahia nei koe kia mārama, kia rangona hoki e tō minenga e pā ana ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe ka pānui ana, ka rongo ana rānei rātou i ō kōrero
  • tō whakawhiti i ērā māramatanga mā te whakamahi i ngā huānga o Te Ao Haka. 

Tuhia tētahi tuhinga hukihuki tuatahi o te kōrero e āta whakaata ana i te kaupapa, mā te whakatōpū i ngā huānga e toru, e toru hemihemi rānei. Me ngātahi te haere o ēnei huānga hei whakaū i ō kōrero me te tautoko i te pūtake whānui o tō tuhinga. Kia mutu tō tuhinga hukihuki, tuhia he kupu tīpoka e whakaahua ana i ngā huānga kua whakamahia e koe, te pūtake i whakamahia ai, me te āhua e rere ngātahi ai. Whakamāramahia te take e puta ai tētahi hua whāiti ki tō kōrero i tēnei whakatōpūtanga, me te whakaaweawe pea o tērā i ngā urupare a te minenga.  

Te wāhanga 3

Ka pātai pea koe ki tētahi tangata e whakapono nei koe, pēnei i te kaiako, i tētahi nō tō whānau, i te kaumātua, i tētahi hoa rānei, ki te pānui i tō tuhinga hukihuki. Ka kōrero pea rātou i ngā mea e tāpua ana ki a rātou, ki ētahi atu āhuatanga rānei hei whakaaro māu. Whakamahia ā rātou whakahokinga kōrero mō ngā panonitanga whakamutunga o tō kōrero. I tōna tikanga, me tuhi tō kōrero kua whakapaingia ki te reo Māori.  

Me āpiti ki tō tāpaetanga whakamutunga tētahi whakamāramatanga ā-tuhi i te taha o tō tuhinga hou. I tērā tāpaetanga, whakaahuatia te whānuitanga o ngā huānga kua whakamahia e koe, te take i whakamahia ai tēnā me tēnā, ka mutu, i pēhea te haere ngātahi o ērā e whakaatatia ai tō kaupapa, e nui hoki te puta o ngā hua. Whakamāramahia te take i kōwhiria ai e koe aua huānga rā. Parahautia ō kōwhiringa i runga i ngā whakaaro me ngā kare ā-roto e wawata nei koe ka puta i te pānuitanga, i te kitenga rānei a te minenga i ō mahi.  

Mēnā i kōwhiri koe kia pānuitia āu mahi i te akomanga, me whakaaro te whakaritea o ētahi kupu tīpoka hei āwhina i tō whakaaturanga. Ka āwhina ēnei kupu tīpoka i tō kōrero e pā ana ki ngā huānga kua whakamahia e koe, me tana tautoko i tō kaupapa me ngā hua e hiahiatia ana i tō mahi.  

Whakatauira atu i tō mahi

Auahatia tētahi wehenga o tētahi kōrero hou mō tētahi tūmomo o Te Ao Haka. Mā te ākonga tonu tēnei e waihanga, ā, me tuhi ki te reo Māori. Me āpiti ki tō kōrero tētahi whakamārama o ngā huānga kua whakamahia e koe. E whakaaetia ana kia whakaaturia ō mahi hei tuhinga rānei, hei whakaaturanga ā-kōrero rānei i te akomanga.  

Mēnā e tāpaetia ana he tuhinga, me tuku te tuhinga whakamutunga me te tuhinga hou, tae noa atu ki tō whakamārama mō ngā huānga i whakamahia e koe.  

Mēnā e tuku whakaaturanga ana i te akomanga, me kōrero tō kōrero hou, ka kōrero hoki mō te tautoko o ngā huānga i kōwhiria ai e koe i tō kaupapa, me ngā hua e whai nei koe.  

Me āhua 100 -150 kupu tō kōrero hou (me 30 hēkona ki te 1 meneti rānei ka kōrerohia ana), ā, me āhua 350 kupu te roa o tō whakamārama (me 2 meneti rānei ka kōrerohia ana).  

Auahatia tētahi wehenga o tētahi kōrero hou mō tētahi tūmomo o Te Ao Haka. Mā te ākonga tonu tēnei e waihanga, ā, me tuhi ki te reo Māori. Me āpiti ki tō kōrero tētahi whakamārama o ngā huānga kua whakamahia e koe. E whakaaetia ana kia whakaaturia ō mahi hei tuhinga rānei, hei whakaaturanga ā-kōrero rānei i te akomanga.  

Mēnā e tāpaetia ana he tuhinga, me tuku te tuhinga whakamutunga me te tuhinga hou, tae noa atu ki tō whakamārama mō ngā huānga i whakamahia e koe.  

Mēnā e tuku whakaaturanga ana i te akomanga, me kōrero tō kōrero hou, ka kōrero hoki mō te tautoko o ngā huānga i kōwhiria ai e koe i tō kaupapa, me ngā hua e whai nei koe.  

Me āhua 100 -150 kupu tō kōrero hou (me 30 hēkona ki te 1 meneti rānei ka kōrerohia ana), ā, me āhua 350 kupu te roa o tō whakamārama (me 2 meneti rānei ka kōrerohia ana).  

Te horopaki

Te roanga o te wā

Mā te kaiako e tuku. 

 

Te tīmata

I tēnei Ngohe Aromatawai, ka auaha koe i tētahi wehenga hou o tētahi tuhinga mō tētahi tūmomo o Te Ako Haka, mā te whakamahi i ngā huānga whānui e whakaata ana i te kaupapa, e kawe ana hoki i te hua e hiahiatia ana.  

Ko ngā tauira o ngā huānga, ko:

  • te huahuatau  
  • te anga o te titonga
  • te rerekī
  • te whakaahua
  • te tirohanga.  

E wātea ana tētahi rārangi huānga e whānui ake ana i te Papakuku Whāiti mō Te Ao Haka: Te Ao Haka | NCEA  

Kia whakaaro koe ki ngā mea ka tuhia pea e koe, whakaarohia ngā kaupapa e hiahia nei koe kia kōrerohia, hei tauira:

  • he aha ētahi paki, kaupapa, whakaaro rānei e pai ana ki a koe? Ka nanao atu pea koe ki ngā kōrero ā-rohe, ki ngā kaupapa o te wā, ki tētahi paki rānei e tino pai nei ki a koe.  
  • ko ēhea ngā huānga whai hua hei kōrero i tēnei kaupapa?
  • me pēhea e pai katoa ai te whakamahia ngātahitia o ēnei huānga i te kōrero kotahi?
  • ka pēhea te puta o tētahi hua e hiahiatia ana, e hāngai hoki ana ki te kaupapa, mā te whakamahia o ngā huānga whānui?
  • ka taea rānei te parahau ō kōrero? 

Ngā kupu Māori  

Hapū — kinship group, clan, tribe, subtribe - section of a large kinship group and the primary political unit in traditional Māori society.

Kaumātua — adult, elder, elderly man, elderly woman, old man - a person of status within the whānau.  

Te roanga o te wā

Mā te kaiako e tuku. 

 

Te tīmata

I tēnei Ngohe Aromatawai, ka auaha koe i tētahi wehenga hou o tētahi tuhinga mō tētahi tūmomo o Te Ako Haka, mā te whakamahi i ngā huānga whānui e whakaata ana i te kaupapa, e kawe ana hoki i te hua e hiahiatia ana.  

Ko ngā tauira o ngā huānga, ko:

  • te huahuatau  
  • te anga o te titonga
  • te rerekī
  • te whakaahua
  • te tirohanga.  

E wātea ana tētahi rārangi huānga e whānui ake ana i te Papakuku Whāiti mō Te Ao Haka: Te Ao Haka | NCEA  

Kia whakaaro koe ki ngā mea ka tuhia pea e koe, whakaarohia ngā kaupapa e hiahia nei koe kia kōrerohia, hei tauira:

  • he aha ētahi paki, kaupapa, whakaaro rānei e pai ana ki a koe? Ka nanao atu pea koe ki ngā kōrero ā-rohe, ki ngā kaupapa o te wā, ki tētahi paki rānei e tino pai nei ki a koe.  
  • ko ēhea ngā huānga whai hua hei kōrero i tēnei kaupapa?
  • me pēhea e pai katoa ai te whakamahia ngātahitia o ēnei huānga i te kōrero kotahi?
  • ka pēhea te puta o tētahi hua e hiahiatia ana, e hāngai hoki ana ki te kaupapa, mā te whakamahia o ngā huānga whānui?
  • ka taea rānei te parahau ō kōrero? 

Ngā kupu Māori  

Hapū — kinship group, clan, tribe, subtribe - section of a large kinship group and the primary political unit in traditional Māori society.

Kaumātua — adult, elder, elderly man, elderly woman, old man - a person of status within the whānau.