Hei Mahi

Ki te pouako: E pai ana kia whakamahia kautia tēnei Ngohe Aromatawai, e pai hoki ana kia mirimiria e te kaiako, kia mātua tutuki tonu te katoa o ngā herenga o te Paerewa Paetae nei. Me muku tēnei pouaka pātuhi i mua i te tuku atu i te ngohe ki āu ākonga.  

Ki te pouako: E pai ana kia whakamahia kautia tēnei Ngohe Aromatawai, e pai hoki ana kia mirimiria e te kaiako, kia mātua tutuki tonu te katoa o ngā herenga o te Paerewa Paetae nei. Me muku tēnei pouaka pātuhi i mua i te tuku atu i te ngohe ki āu ākonga.  

Ka whai wāhi koe ki tētahi rōpū e tū ana i tētahi whakataetae o Te Ao Haka, e whakamahi nei i ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka hei whakaatu i tō māramatanga ki tētahi kaupapa ā-rohe.

Ka whai wāhi koe ki tētahi rōpū e tū ana i tētahi whakataetae o Te Ao Haka, e whakamahi nei i ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka hei whakaatu i tō māramatanga ki tētahi kaupapa ā-rohe.

I tēnei ngohe

Te wāhanga 1

Me matapaki te rōpū i ngā tūmomo o tō whakaaturanga haka ka whakaaturia e koutou ki te whakataetae. Kōwhiria te tūmomo o Te Ao Haka e tino whai tikanga ana ki a koe, e whakatakoto hoki ana i te ara e taea ai e koe te whakaatu ō mōhiotanga ki tētahi kaupapa ā-rohe mā te whakaaturanga.  

Kōwhiria kia rua, kia neke atu rānei, ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka e āwhina ana i tō whakawhiti i ngā korero me te whakapuaki i te kaupapa o te tūmomo i kōwhiria ai e koe. Ka mahi ngātahi koutou ko tō rōpū, engari ka aromatawaitia motuhaketia te whai wāhi me te whakaaturanga a tēnā, a tēnā.  

I ō whakaritenga, ka whakaaro pea koe:

  • ki ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ka whakamahia e koe i tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tā tērā whakaata i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei
  • ki te tūmomo o Te Ao Haka e pai katoa ana te kitea o ō pūkenga whakaaturanga
  • ki ngā wāhanga hirahira katoa o te paki, ā, he aha ngā āhuatanga e hiahia nei koe kia mārama ai te minenga e pā ana ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe
  • ka pēhea tō whakawhiti i ngā kōrero, tō whakapuaki hoki i aua wāhanga i tō whakaaturanga o tō tūmomo e kitea ai te hononga me te whakatinanatanga o te kaupapa
  • ki te mātaki i ngā ataata o ētahi atu whakaaturanga o Te Ao Haka hei mātakitaki i tā ngā kaihaka whakamahi i ngā āhuatanga tāpua hei kawe i ā rātou kōrero — tirohia ngā tūkawe e pakari ake ai pea tāu ake whakaaturanga.  

Te wāhanga 2  

Me mātua:

  • rite tonu tō whakaharatau i tō whakaaturanga hei tautoko i tō māramatanga, i tō māia hoki, i a koe e karawhiu ana i tō whakaaturanga
  • tūhura ngā ara e āwhinatia ai e ngā āhuatanga tāpua i kōwhiria ai e koe tō kawe me te whakawhiti i tō kōrero paki, i tō paki whaiaro rānei
  • whakaaro ki te whai wāhi o tēnā, o tēnā āhuatanga tāpua ki te whakapuakitanga o tō kaupapa, me te whakaata o tō whakaaturanga i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei
  • whakapai ake tō whakaaturanga mā ngā whakaharatau — me aro ki te whakapakari i te karawhiua o ia āhuatanga tāpua e āta whakatinanahia ai e tō whakaaturanga te kaupapa, e whakanuia ai hoki ngā hononga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei ki tō kōrero paki.

Hopukina ō whakaharatau, pōhiritia rānei tētahi e whakapono nei koe (tō kaiako, tētahi hoa, tētahi nō tō whānau, tētahi kaiwhakaruruhau, tētahi kaumātua rānei) hei mātakitaki me te whakahoki kōrero hei whakapai ake, hei whakapakari hoki i tō whakaaturanga.  

Uia ēnei pātai ki a koe anō:

  • E whai hua ana rānei taku whakamahi i ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ki te kawe i taku kaupapa?
  • E āta kitea ana te māramatanga ki taku kaupapa, me tōna horopaki ā-rohe, i taku whakaaturanga?
  • Kua kōtuia atu, kua karawhiua hoki e au ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka, me te kōtui atu i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei hei whakarākei i te kōrero paki?  
  • E whakatinana ana rānei, e whakapuaki ana rānei taku whakaaturanga i te kaupapa e kitea ai e te minenga te hononga?  

Te wāhanga 3

Ko te rā whakataetae! Kua oti katoa ngā mahi whakariterite, kua eke ki te wā e karawhiua ai tō whakaaturanga. I tōna tikanga kua oti kē ēnei te ata whakariterite hei tautoko i tō angitutanga:  

  • I mua i te whakaaturanga, me whakamōhio tō kauako ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe, me te tūmomo kua kōwhiria e koe kia aromatawaitia.
  • Kua rite katoa ō kākahu, ō kahu ōrite rānei, ngā whakakai, me ētahi atu taputapu (h.t. he pari, he piupiu, he poi, he rākau).
  • Kua whakarite he whakaaturanga whakangungu i mua i te eke ki te atamira me tētahi ngohe whakarite i te korokoro e māia ake ai, e nui ake ai hoki tō aro ki tō tū.
  • Kua whakaritea e tō kaiako, e tētahi rānei o tō whānau e whakapono nei koe, i te hopukina o tētahi tūmomo o tō whakaaturanga o Te Ao Haka. 

Te wāhanga 1

Me matapaki te rōpū i ngā tūmomo o tō whakaaturanga haka ka whakaaturia e koutou ki te whakataetae. Kōwhiria te tūmomo o Te Ao Haka e tino whai tikanga ana ki a koe, e whakatakoto hoki ana i te ara e taea ai e koe te whakaatu ō mōhiotanga ki tētahi kaupapa ā-rohe mā te whakaaturanga.  

Kōwhiria kia rua, kia neke atu rānei, ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka e āwhina ana i tō whakawhiti i ngā korero me te whakapuaki i te kaupapa o te tūmomo i kōwhiria ai e koe. Ka mahi ngātahi koutou ko tō rōpū, engari ka aromatawaitia motuhaketia te whai wāhi me te whakaaturanga a tēnā, a tēnā.  

I ō whakaritenga, ka whakaaro pea koe:

  • ki ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ka whakamahia e koe i tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tā tērā whakaata i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei
  • ki te tūmomo o Te Ao Haka e pai katoa ana te kitea o ō pūkenga whakaaturanga
  • ki ngā wāhanga hirahira katoa o te paki, ā, he aha ngā āhuatanga e hiahia nei koe kia mārama ai te minenga e pā ana ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe
  • ka pēhea tō whakawhiti i ngā kōrero, tō whakapuaki hoki i aua wāhanga i tō whakaaturanga o tō tūmomo e kitea ai te hononga me te whakatinanatanga o te kaupapa
  • ki te mātaki i ngā ataata o ētahi atu whakaaturanga o Te Ao Haka hei mātakitaki i tā ngā kaihaka whakamahi i ngā āhuatanga tāpua hei kawe i ā rātou kōrero — tirohia ngā tūkawe e pakari ake ai pea tāu ake whakaaturanga.  

Te wāhanga 2  

Me mātua:

  • rite tonu tō whakaharatau i tō whakaaturanga hei tautoko i tō māramatanga, i tō māia hoki, i a koe e karawhiu ana i tō whakaaturanga
  • tūhura ngā ara e āwhinatia ai e ngā āhuatanga tāpua i kōwhiria ai e koe tō kawe me te whakawhiti i tō kōrero paki, i tō paki whaiaro rānei
  • whakaaro ki te whai wāhi o tēnā, o tēnā āhuatanga tāpua ki te whakapuakitanga o tō kaupapa, me te whakaata o tō whakaaturanga i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei
  • whakapai ake tō whakaaturanga mā ngā whakaharatau — me aro ki te whakapakari i te karawhiua o ia āhuatanga tāpua e āta whakatinanahia ai e tō whakaaturanga te kaupapa, e whakanuia ai hoki ngā hononga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei ki tō kōrero paki.

Hopukina ō whakaharatau, pōhiritia rānei tētahi e whakapono nei koe (tō kaiako, tētahi hoa, tētahi nō tō whānau, tētahi kaiwhakaruruhau, tētahi kaumātua rānei) hei mātakitaki me te whakahoki kōrero hei whakapai ake, hei whakapakari hoki i tō whakaaturanga.  

Uia ēnei pātai ki a koe anō:

  • E whai hua ana rānei taku whakamahi i ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ki te kawe i taku kaupapa?
  • E āta kitea ana te māramatanga ki taku kaupapa, me tōna horopaki ā-rohe, i taku whakaaturanga?
  • Kua kōtuia atu, kua karawhiua hoki e au ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka, me te kōtui atu i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei hei whakarākei i te kōrero paki?  
  • E whakatinana ana rānei, e whakapuaki ana rānei taku whakaaturanga i te kaupapa e kitea ai e te minenga te hononga?  

Te wāhanga 3

Ko te rā whakataetae! Kua oti katoa ngā mahi whakariterite, kua eke ki te wā e karawhiua ai tō whakaaturanga. I tōna tikanga kua oti kē ēnei te ata whakariterite hei tautoko i tō angitutanga:  

  • I mua i te whakaaturanga, me whakamōhio tō kauako ki te kaupapa i kōwhiria ai e koe, me te tūmomo kua kōwhiria e koe kia aromatawaitia.
  • Kua rite katoa ō kākahu, ō kahu ōrite rānei, ngā whakakai, me ētahi atu taputapu (h.t. he pari, he piupiu, he poi, he rākau).
  • Kua whakarite he whakaaturanga whakangungu i mua i te eke ki te atamira me tētahi ngohe whakarite i te korokoro e māia ake ai, e nui ake ai hoki tō aro ki tō tū.
  • Kua whakaritea e tō kaiako, e tētahi rānei o tō whānau e whakapono nei koe, i te hopukina o tētahi tūmomo o tō whakaaturanga o Te Ao Haka. 

Whakatauira atu i tō mahi

Whakaaturia tō tūmomo o Te Ao Haka hei wāhanga ki tētahi rōpū i tētahi horopaki whakataetae. Ka hopukina tō whakaaturanga mō ngā mahi mātairua.  

Me mātua mārama tō kaiako ki te kōrero paki e whakapuakina ana e koe i tō whakaaturanga. Hei tautoko i tēnei, ka āhei hoki tō tāpae i tētahi whakamāramatanga ā-tuhi, ā-waha rānei, kua kuhuna atu nei ngā kupu ki tō tūmomo haka, me tētahi tirohanga whānui o te kaupapa e poto ana.  

Whakaaturia tō tūmomo o Te Ao Haka hei wāhanga ki tētahi rōpū i tētahi horopaki whakataetae. Ka hopukina tō whakaaturanga mō ngā mahi mātairua.  

Me mātua mārama tō kaiako ki te kōrero paki e whakapuakina ana e koe i tō whakaaturanga. Hei tautoko i tēnei, ka āhei hoki tō tāpae i tētahi whakamāramatanga ā-tuhi, ā-waha rānei, kua kuhuna atu nei ngā kupu ki tō tūmomo haka, me tētahi tirohanga whānui o te kaupapa e poto ana.  

Te horopaki

Te roanga o te wā

Mā te kaiako e tuku.

Te tīmata

I tēnei Ngohe Aromatawai, ka whakaatu koe i tētahi tūmomo o Te Ao Haka hei whakapuaki i te kaupapa i kōwhiria ai e koe, mā te whakamahi i ngā āhuatanga tāpua.  

Ko ngā tauira o ngā āhuatanga tāpua, ko:

  • te wiri
  • te rere (o te poi)
  • te takahi
  • te tū
  • te reo/hāngū
  • te pūkana
  • te whakakai
  • te tūwaewae
  • te mahinga rākau
  • te tū ā-kapa.

Anei ētahi āhuatanga hei whakaarotanga ake:

  • Hei āhea tū ai tō whakataetae whakaaturanga, ā, ka hia te roa o te wā hei whakatikatika i a koe anō?  
  • Ko te aha te kaupapa ā-rohe e hiahia nei koe kia whakapuakina ai, ā, he aha i whai tikanga ai tērā ki a koe, ki tō hapū, ki tō iwi, ki tō rohe rānei?  
  • Ko te aha te kōrero paki, te hanga rānei o tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tana tautoko i tō kaupapa?
  • Ko ēhea ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ka whakamahia e koe hei whakarākei i tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tō kōtui atu i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei?
  • Ka pēhea te whakaatu o tō whakaauranga i te kaha o te hononga ki tō kaupapa, me te whakatinanahia o tōna tikanga? 

Te roanga o te wā

Mā te kaiako e tuku.

Te tīmata

I tēnei Ngohe Aromatawai, ka whakaatu koe i tētahi tūmomo o Te Ao Haka hei whakapuaki i te kaupapa i kōwhiria ai e koe, mā te whakamahi i ngā āhuatanga tāpua.  

Ko ngā tauira o ngā āhuatanga tāpua, ko:

  • te wiri
  • te rere (o te poi)
  • te takahi
  • te tū
  • te reo/hāngū
  • te pūkana
  • te whakakai
  • te tūwaewae
  • te mahinga rākau
  • te tū ā-kapa.

Anei ētahi āhuatanga hei whakaarotanga ake:

  • Hei āhea tū ai tō whakataetae whakaaturanga, ā, ka hia te roa o te wā hei whakatikatika i a koe anō?  
  • Ko te aha te kaupapa ā-rohe e hiahia nei koe kia whakapuakina ai, ā, he aha i whai tikanga ai tērā ki a koe, ki tō hapū, ki tō iwi, ki tō rohe rānei?  
  • Ko te aha te kōrero paki, te hanga rānei o tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tana tautoko i tō kaupapa?
  • Ko ēhea ngā āhuatanga tāpua o Te Ao Haka ka whakamahia e koe hei whakarākei i tō whakaaturanga, ā, ka pēhea tō kōtui atu i ngā rerekētanga ā-hapū, ā-iwi, ā-rohe rānei?
  • Ka pēhea te whakaatu o tō whakaauranga i te kaha o te hononga ki tō kaupapa, me te whakatinanahia o tōna tikanga?